بررسی مفهوم شناسی جرایم رایانه ای ، جرایم اینترنتی و جرایم سایبری


مولف :
محمد رضا نصرالهی

مدرس های علوم ی رضوی ، فردوسی و آزاد مشهد


چکیده :
با شیوع استفاده از رایانه ، اینترنت و ابزارهای الکترونیکی مانند تلفن همراه ، دستگاههای پرداخت و ... در زندگی شخصی و روابط اداری ، بز اری و تخلف در استفاده از این ابزارها نیز، واقعه ای اجتناب ناپذیر است. آن چه امروز تحت عنوان جرائم رایانه ای ، جرایم اینترنتی و جرایم فضای سایبری نام برده می شود، مجموعه ای از همین تخلفات و بز اری هاست که از طریق رایانه و ابزا رهای الکترونیکی یا موثر بر رایانه واقع می شود و مصادیق متعددی از آن نیز در ذهن ما نقش بسته است.


اما نکته قابل تامل این است که در بسیاری از محافل علمی و پژوهش های تخصصی در رابطه با این گونه جرایم اصطلاح جرایم رایانه ای ، اینترنتی و سایبری به طور مشترک بکار می رود و حتی در قانون جرایم رایانه ای مصوب مجلس شورای ی سال 1388 کشورمان نیز از واژه جرایم رایانه ای استفاده شده است . آیا سه واژه جرایم رایانه ای ، اینترنتی و سایبری در یک معنا بکار می روند یا دارای مفهومی متفاوت هستند . در مقاله حاضر سعی نمودیم با مفهوم شناسی این سه واژه ، تفاوت معنای این سه اصطلاح را مورد بررسی قرار دهیم . اما بر اساس این تحقیق می توان چنین گفت که : با ورود رایانه ، اینترنت و فضای سایبر ، جرائم رایانه ای و اینترنتی و سایبری نیز بوجود آمد. که می توان این جرایم را به سه نسل طبقه بندی نمود. نسل اول با عنوان جرایم رایانه ای که تا اوا دهه 1980 می باشد شامل سرقت و کپی برداری از برنامه ها و جرائم علیه حریم خصوصی اشخاص مانند سرقت از آثار و تحقیقات افراد بود. نسل دوم که تحت عنوان جرائم اینترنتی یا جرایم علیه داده ها نامیده می شود تا اوا دهه 1990 ادامه داشته است . در این دهه تمامی جرائم علیه تکنولوژی اطلاعاتی، ارتباطاتی، کامپیوتری، ای و شبکه های بین المللی تحت عنوان جرائم علیه داده ها اطلاق می شود. نسل سوم که از اواسط دهه 1990 شروع می شود تحت عنوان جرائم سایبر یا جرائم در محیط سایبرمعروف گردید.


واژگان کلیدی : جرم ( crime) – رایانه ( computer)– اینترنت ( internet ) – فضای سایبر (cyber space) – جرایم رایانه ایcrime ) computer)– جرایم اینترنتی (internet crime ) – جرایم سایبری ) cyber crime ) – فضای مجازی (virtual space)


مقدمه :
بشر در طول حیات خود با دوره‎های گوناگونی از تحول و تکامل مواجه بوده است. زمانی کشاورزی محوریت داشت، اما بشر پس از مدتی به این نتیجه رسید که با تحقق یک جامعه صنعتی می‎تواند به آرزوهای خود دست یابد. لذا تمام همّ خود را در این راه نهاد و دورانی صنعتی را رقم زد که اوج آن را در سده نوزدهم میلادی شاهد هستیم.
اما از اوا این قرن و اوایل قرن بیستم، ‎های محوریت یافتن عنصر دیگری شنیده شد. این عنصر که در همان دوران صنعتی واجد ارزش بودن خود را به اثبات رسانیده بود، به تدریج با پا گذاشتن به سده بیستم موقعیت خود را تثبیت کرد و تا آن جا پیش رفت که به دوران صنعتی پایان داد و بشر را وارد عصر پساصنعتی یا پسامدرن کرد.
آری، این عنصر با ارزش فناوری اطلاعات و ارتباطات formation and communication technology)) نام دارد که علاوه بر نفوذ چشم گیر در همه عرصه های زندگی بشر ، فضایی برای مجرمین فراهم نموده است تا با استفاده از آن بصورت کاملا متفاوت از دوره های گذشته و در سطح خیلی وسیعتر ، مرتکب جرم شوند.
جرم شناسان معتقدند جامعه عاری از جرم تا به حال وجود نداشته است و پس از این نیز وجود نخواهد داشت. با تغییر جامعه، جرایم نیز تغییر می کنند و با رشد جامعه، جرایم رشد می کنند. فناوریهای جدید، فرصتهای جدیدی برای مجرمان پدید می آورد و پدید آمدن جرایم مرتبط با فناوری اطلاعات درست مانند پدید آمدن جرایم مرتبط با هر نوع پیشرفت فناوری دیگر است. امروزه افراد بسیار زیادی به اینترنت دسترسی دارند وهر ی با یک رایانه و مودم می تواند وارد فضای سایبر شود . و دست به ارتکاب جرم بزند .
حال با این مسئله روبرو هستیم که عنوان این جرم چیست ؟ آیا جرم ارتک با رایانه ، اینترنت و فضای سایبر یک معنا دارند یا واژه های متفاوتی هستند ؟ آیا جرمی که از طریق تلفن همراه اتفاق می افتد ، جرم رایانه ای است یا اینترنتی و یا سایبری ؟ جرایم حوزه مخابرات و سیستم های ارتباطی چطور ؟
علی رغم تفاوتهایی که در این واژه ها نهفته است اما هنور مشاهده می شود کارشناسان و محققین حقوقی که با معنا و مفهوم عبارات با حساسیت بیشتری برخورد می کنند تفاوتی برای این واژه ها قائل نیستند و جالب تر این که در قانون مصوب مجلس شورای ی نیز این جرایم را جرایم رایانه ای خوانده است در حالی که شامل سیستم های اینترنتی ، مخابراتی و الکترونیکی نیز می باشد . در این مقاله سعی داریم با مفهوم این اصطلاحات بیشتر آشنا شویم .
بخش اول : مفهوم شناسی و تعاریف عملیاتی واژگان کلیدی
تعریف جرم : ( crime )
تعریف جرم به موجب ماده 2 قانون مجازات‏ ی‏ مصوب 8/5/1370 عبارت است از :
«هرفعل یا ترک ‏فعلی‏ که در قانون برای‏ آن مجازات تعیین شده باشد جرم محسوب می‏‏شود »
تعریف رایانه : computer))
رایانه یا کامپیوتر ماشینی است که از آن برای پردازش اطلاعات استفاده می شود.
در زبان انگلیسی «کامپیوتر» به ماشینی می گفتند که محاسبات ریاضی را (بدون ابزارهای کمکی مکانیکی) انجام می داد. بر اساس «واژهنامه ریشه ی barnhart concise» » واژه کامپیوتر در سال ۱۶۴۶ به زبان انگلیسی وارد گردید که به معنی «شخصی که محاسبه می کند» بوده است و سپس از سال ۱۸۹۷ به ماشینهای محاسبه مکانیکی گفته می شد. در هنگام جنگ جهانی دوم «کامپیوتر » به ن نظامی انگلیسی و یی که کارشان محاسبه مسیرهای شلیک توپهای بزرگ جنگی توسط ابزار مشابهی بود، اشاره می کرد.
در اوایل دهه ۵۰ میلادی هنوز اصطلاح ماشین حساب (computing machines) برای معرفی این ماشینها به کار می رفت. پس از آن عبارت کوتاهتر کامپیوتر (computer) به جای آن به کار گرفته شد. ورود این ماشین به ایران در اوائل دهه ۱۳۴۰ بود و در فارسی از آن زمان به آن «کامپیوتر» می گفتند. واژه رایانه در دو دهه اخیر در فارسی رایج شده و به تدریج جای «کامپیوتر» را گرفت.
واژهٔ رایانه از مصدر رایانیدن ساخته شده که در فارسی میانه به شکلِ rāyēnīdan و به معنای «سنجیدن، سبک و سنگین ، مقایسه » یا «مرتّب ، نظم بخشیدن و سامان دادن» بوده است.
تعریف اینترنت : ( internet )
اینترنت مجموعه ای جهانی از شبکه های بزرگ و کوچک است که به هم پیوسته اند و نام اینترنت (شبکه های در هم تنیده) از همین مجموعه گرفته شده است.
اینترنت از مجموعه ای شبکه کامپیوتری بزرگ و کوچک تشکیل شده است .شبکه های فوق با روش های متفاوتی به یکدیگر متصل و موجودیت واحدی با نام "اینترنت " را بوجود آورده اند. نام در نظر گرفته شده برای شبکه فوق از ترکیب واژه های " inter connected " ( اتصالات داخلی ) و " net work " ( شبکه ) انتخاب شده است . که معنی اصل آن شبکه های بهم مرتبط فرض می شود.
اینترنت، در ساده ترین تعریف، عبارتست از کامپیوترهایی که در سراسر دنیا به هم متصل هستند، شبکه ای که این کامپیوترها را به یکدیگر متصل می سازد، و متدهای انتقال اطلاعات روی این شبکه. اینترنت یک چیز مستقل نیست که دیگران کامپیوترهایشان را به آن متصل کنند. بلکه اینترنت خود حاصل بهم پیوستن این کامپیوترهاست. در واقع وقتی به کامپیوترهای یک سرویس دهنده اینترنت (isp) متصل می شوید، کامپیوتر شما هم جزئی از اینترنت می شود.
اینترنت به انواع بسیار گوناگونی از سرویس های مخابراتی ، از خطوط ساده تلفنی گرفته تا کابل های نوری پر سرعت و کانال های ای، متکی است. اگر این کانال های مخابراتی را بزرگراه اینترنت بدانیم، مسیریاب ها (routers ) کامپیوترهایی که بر انتقال اطلاعات بین نقاط مختلف نظارت می کنند، پلیس های راهنمایی آن هستند.
تعریف فضای سایبر : (cyber space)
فضای سایبر عبارتی است که در دنیای اینترنت، رسانه و ارتباطات بسیار شنیده می شود. و بهترین معادل فارسی آن فضای مجازی است.
واژه سایبر از لغت یونانی kybernetes به معنی سکاندار یا راهنما مشتق شده است. نخستین بار این اصطلاح "سایبرنتیک" توسط ریاضیدانی به نام نوربرت وینر norbert wiener در کت با عنوان "سایبرنتیک و کنترل در ارتباط بین حیوان و ماشین" در سال 1948 بکار برده شده است. سایبرنتیک علم مطالعه و کنترل مکانیزم ها در سیستمهای انسانی، ماشینی (و کامپیوتر ها) است.
سایبر پیشوندی است برای توصیف یک شخص، یک شی، یک ایده و یا یک فضا که مربوط به دنیای کامپیوتر و اطلاعات است. در طی توسعه اینترنت واژه های ترکیبی بسیاری از این کلمه سایبر بوجود آمده است که به تعدادی از آن ها اشاره می کنیم:
فضای سایبر(cyberspace)، حقوق سایبری ( cyber law ) شهروند سایبر (cybercitizen) ، پول سایبر (cyber cash)، فرهنگ سایبر ( cyber culture )، جرایم سایبری ( cyber crime ) ، راهنمایی فضای سایبر ( cyber coach ) ، تجارت سایبر ( cyber business ) ، کانال سایبر (channel cyber ) و ....
واژه "فضای سایبر" نخستین بار ویلیام گیبسون william gibson نویسنده داستان علمی تخیلی در کتاب نورومنسر neuromancer در سال 1984 به کار برده است.
فضای سایبر در معنا به مجموعه هایی از ارتباطات درونی انسانها از طریق کامپیوتر و مسائل مخابراتی بدون در نظر گرفتن جغرافیای فیزیکی گفته می شود.
یک سیستم آنلاین یا یک تلفن همراه یا یک دستگاه خودپرداز نمونه ای از فضای سایبر است که کاربران آن می توانند از طریق آن با یکدیگر ارتباط بر قرارکنند. بر خلاف فضای واقعی، در فضای سایبر نیاز به جابجایی های فیزیکی نیست و کلیه اعمال فقط از طریق فشردن کلیدها یاحرکات ماوس صورت می گیرد.
این عدم جابجایی فیزیکی، محققان را واداشت که به مطالعه برخی شباهتهای فضای سایبر با ح های نا هشیاری، بخصوص ح های ذهنیای که در رویا ها ظاهر می شوند، بپردازند.
تعریف جرایم رایانه ای : ( computer crime )
پروفسور اولریش زیبر یکی از صاحبنظران معروف حقوق جزای رایانه- معتقد است امروزه اجماع بین المللی براین است که جرم رایانه ای باید به طور کامل تعریف شود. بنابراین تعریف کامل پذیرفته شده توسط گروه متخصصان oecd در سال 1983میلادی اصطلاح جرم رایانه ای بدین ترتیب تعریف شده:
«هرگونه رفتار غیرقانونی، غیراخلاقی یا غیرمجاز که مشتمل بر داده پردازی اتوماتیک یا انتقال داده ها باشد.» مطالعات جدید مفاهیم وسیعتر و پیشرفته تری را از مجرمیت داده ها، یا جرم اطلاعاتی ارائه می کند.
پروفسورشیک- یکی از حقوقدانان برجسته اتریشی- در تعریف جرم رایانه ای چنین می گوید: جرم رایانه ای به هر عمل مجرمانه ای گفته می شود که در آن رایانه وسیله یا هدف ارتکاب جرم باشد. برخی معتقدند گوناگونی تعاریف ارائه شده از جرم رایانه ای ناشی از اختلاف در دیدگاههاست. برخی آن را ناشی از تفاوت در میزان دانش و آگاهی صاحبنظران می دانند؛ اما به نظر می رسد مشکلات موجود در تعریف جرم رایانه ای بیشتر از ماهیت این جرم ناشی می شود چگونه میتوان تعریفی جامع و کامل از جرمی ارائه کرد که طیف وسیعی از اعمال، از نوشتن یک نامه توسط کارمند در رایانه ای گرفته تا بهره برداری از رایانه برای میلیونها دلار، را دربرگیرد.
هنوز این مجادلات پیرامون جرایم رایانه ای در میان صاحبنظران ادامه داشت. که با بروز اینترنت نوع دیگری از جرایم با عنوان جرایم اینترنتی مطرح گردید . و هنوز این واژه به بحث و مناظره در محافل علمی و تخصصی کشیده نشده بود که واژه جدیدی از جرایم رایانه ای تحت عنوان جرم سایبر در حال شکل گیری بود. پیدایش و شیوع جرایم تحت عنوان جرم سایبر بر پیچیدگی و دشواری ارائه تعریف کامل از جرم رایانه ایافزود و خود به مشکلی نو بدل شد.
تعریف گسترده جرایم رایانه ای و جرایم اینترنتی و جرایم سایبری :
تا کنون تعاریف گوناگونی از جرم رایانه ای از سوی سازمان ها ومتخصصان ارائه شده که وجود تفاوت بیانگر ابهامات موجود درماهیت و تعریف این نوع از جرایم است. جرم رایانه ای یا جرم در فضای مجازی (سایبرکرایم ) دارای دو معنی است .جرم رایانه ای عبارت از جرایمی است که در فضای سایبر رخ می دهد . و در تعریف گسترده :
«هر فعل یا ترک فعلی که در و یا از طریق یا به کمک رایانه یا از طریق اتصال به اینترنت ، چه به طور مستقیم یا غیرمستقیم رخ می دهد و توسط قانون ممنوع گردیده و برای آن مجازات در نظر گرفته شده است ، جرم رایانه ای نامیده می شود. با توجه به این تعریف جرایم رایانه ای را می توان به سه دسته تقسیم کرد :
دسته اول : جرایمی هستند که در آن ها کامپیوتر و تجهیزات جانبی آن موضوع جرم واقع می شود. مانند: سرقت ، ت یب و....
دسته دوم : جرایمی هستند که در آن ها کامپیوتر به عنوان ابزار ارتکاب جرم به کارگرفته می شود که معمولا از طریق شبکه های رایانه ای و اینترنت رخ می دهد . مثل کلاهبرداری ، جعل و سرقت رایانه ای و ....
دسته سوم : جرایمی هستند که می توان آن ها را جرایم سایبری نامید که در فضای مجازی به وقوع می پیوندد اما آثار آن ها در دنیای واقعی ظاهر می شود . مانند نفوذ غیر مجاز . شنود غیر مجاز ، انتشار ویروس . کرم های رایانه ای و ...
بخش دوم : سیر تیپیک اصطلاحات حقوق رایانه ای ، حقوق اینترنتی و حقوق سایبر
1. اصطلاح حقوق رایانه ( computer law ) و جرایم رایانه ای
در دهه های 1960 و 1970 میلادی که سال های تولید ابر کامپیوتر ها و ورود آن ها در شرکتهای بزرگ بمنظور انجام امور حسابداری ، توزیع کالا و نگهداری حسابها بود .اولین جرم رایانه ای در این دهه توسط رویس که حسابدار یک شرکت عمده فروش میوه و سبزی بود رخ داد . او با نوشتن یک برنامه و تغییر در داده ها مبالغی را در حس جدا واریز می کرد و در زمانهای خاص با صدور چک مبلغ را به نفع خود از حساب شرکت خارج می نمود .
در این دهه کامپیوترهای کوچکتر با توان محاسباتی بیشتر تولید شد و علم برنامه نویسی پیشرفته تر شد و در این دهه اکثر شرکتها کلیه برنامه ها ومحاسبات مالی خود را با رایانه انجام می دادند.
در دهه 1970 جرایم کلاهبرداری ، جعل و جاسوسی رایانه ای اتفاق افتاد و حقوق جزا به سمت رشته جدید حقوق کیفری اطلاعاتی رفت و اصطلاح حقوق رایانه ، حقوق تکنولوژی اطلاعات ( it law ) و تبعا جرایم رایانه ای و جرایم علیه تکنولوژی اطلاعات از اوا همین دهه مطرح شد.
2. اصطلاح جدید حقوق شبکه ( network law ) و حقوق اینترنت ( internet law )
در این دهه 1980 نرم افزارها تولید شدند و کلیه پرداختهای الکترونیکی و امور اداری ادارات توسط رایانه به شکل ساده انجام می شد.در این دهه سازمان توسعه اقتصادی اروپا oecd برای اولین بار لیستی 5گانه از جرایم رایانه ای ارائه کرد .
همچنین این دهه آغاز شروع به کار شبکه ها ، پایگاههای داده و تا حدودی اینترنت بود و جرایمی مانند کپی رایت نرم افزار ، نفوذ به حریم خصوصی ، مالکیت اطلاعات و... مورد بحث قرار گرفت . در این دهه دو اصطلاح جدید حقوق شبکه و حقوق اینترنت و در پی آن جرایم شبکه ای و جرایم اینترنتی مورد توجه حقوقدانان قرار گرفت .
3. اصطلاح حقوق سایبر و جرایم سایبری
در دهه 1990 تکنولوژی اطلاعات در زمینه بانکداری ، امور اداری و مالی به صورت پیشرفته و همچنین امور تولید و آموزش و... به شدت افزایش یافت . و در سال 1994 اصطلاح سایبرcyber و فضای مجازی یا سایبر اسپیس و حقوق سایبر و جرایم سایبری cyber crime مطرح شد.
شورای اروپا می گوید : منظور از فضای سایبر در مباحث حقوقی ترکیبی از عناصر زیر می باشد.
کامپیوتر + مودم + مخابرات ( ) با ویژگی شبیه سازی و مجازی
بخش سوم : تاریخچه جرایم از رایانه ای تا سایبری
تاریخچه جرایم رایانه ای :
به دلیل بهره مند نبودن ت ها و کشورها از فناوری و تکنولوژی تعیین تاریخ دقیق شروع جرم رایانه ای سخت به نظر می رسد. چرا که همان طور که می دانید برخی از کشورها مثل که از سطح تکنولوژی بالایی برخوردارند به مراتب تاریخ وقوع جرم کلاهبرداری رایانه ای بسیار زودتر از کشور ماست به هر عنوان تعیین دقیق اولین جرم رایانه ای کار دشواری است چرا که اگر ما حتی بگوییم مثلاً در قضیه الدون رویس اولین جرم رایانه ای اتفاق افتاد باز هیچ دلیل قاطعی وجود ندارد که قبل از آن جرم اتفاق نیفتاده باشد.
شاید بتوان تاریخ اولین جرم رایانه ای را به زمانی نسبت داد که چرتکه وارد محاسبات افراد بشر شد اما باز این سؤال مطرح می شود که آیا در آن زمان عمل استفاده غیر مجاز از چرتکه و یا حتی زمان های بعد از آن استفاده از «ماشین جمع زن پاسکال» و یا «ماشین محاسبه لایب» جرم انگاری شده بود یا خیر؟ چرا که همان طور که می دانیم بر طبق اصل قانونی بودن جرایم و مجازات ما هر فعل یا ترک فعل که به موجب قانون برای آن مجازات تعیین شده جرم است و لاغیر.
در کتابچه راهنمای سازمان ملل متحد برای جلوگیری و کنترل جرایم مرتبط با رایانه آمده است. «تعیین زمان واقعی ارتکاب اولین جرم کامپیوتری کار دشواری است. کامپیوتر از زمان چرتکه که از 3500 سال قبل از میلاد در ژاپن، چین و هند وجود داشته ، به نوعی مطرح بوده است. در سال 1801 انگیزه های مالی باعث شد تا ژوزف ژاکارد یکی از صاحبان کارخانه های نساجی در فرانسه ، اولین کارت کامپیوتری را طراحی کند. این دستگاه امکان تکرار یک رشته مراحل پیاپی را در بافت پارچه های مخصوص فراهم می ساخت. کارکنان ژاکارد چنان از به مخاطره افتادن وضعیت شغلی و زندگی خود نگران بودند که درصدد بر آمدند با اقدامات ابکارانه، مانع استفاده از این فناوری تازه بشوند و بدین ترتیب یک جرم رایانه ای مرتکب شدند.»
برخی نیز قضیه الدون رویس یی، در سال 1963 را اولین جرم رایانه ای کشف شده می دانند و قضیه به این شکل بود که «الدون رویس» حسابدار یک شرکت یی بود. چون به زعم وی شرکت حق او را پایمال کرده بود، بنابراین با تهیه برنامه ای، قسمتی از پول های شرکت را به خود اختصاص داد. انگیزه رویس از این کار انتقام گیری بود. مکانیزم کار بدین گونه بود که شرکت محل کار وی یک عمده فروشی میوه و سبزی بود، محصولات متنوعی را از کشاورزان می ید و با استفاده از تجهیزات خود از قبیل کامیون ها، انبار و بسته بندی و سرویس دهی به گروههای فروشندگان، آن ها را عرضه می کرد. به دلیل وضعیت خاص این شغل، قیمت ها در نوسان بود و ارزی امور تنها می توانست از عهده کامپیوتر برآید تا کنترل محاسبات و عملیات این شرکت عظیم را عهده دار شود. کلیه امور حسابرسی و ممیزی اسناد و مدارک و صورت حساب ها به صورت اطلاعات مضبوط در نوارهای الکترونیکی بود. رویس در برنامه ها دستورالعمل های اضافی را گنجانده بود و قیمت کالاها را با ظرافت خاصی تغییر می داد. وی در تنظیم درآمد، مبلغی را کاهش می داد و مبالغ حاصله را به حساب های مخصوصی واریز می کرد، بعد در زمان های خاص چکی به نام یکی از 17 شرکت جعلی و ساختگی خودش صادر و مقداری از مبالغ را برداشت می کرد. بدین ترتیب وی توانست در مدت شش سال بیش از یک میلیون دلار برداشت کند. اما او در سر راه خود مشکلی داشت و آن این بود که نمی توانست مکانیسمی برای توقف عملکرد سیستم بی شد، بنابراین در نهایت خود را به مراجع قضایی معرفی و به جرم خود اعتراف کرد و به مدت 10 سال زندان محکوم شد.
هدف ما از بیان اینکه اولین جرم رایانه ای در چه زمانی اتفاق افتاد این است که قبل از ورود به مباحث سیر مسائل تقنینی و سیر مسائل ماهیتی و . . . بدانیم که چه دیدگاههایی در مورد شروع جرم رایانه ای وجود دارد.
بر اساس نوشته های «پروفسور الریش زیبر» در کتاب "پیدایش بین المللی حقوق کیفری اطلاعاتی" اولین مواردی که جرم رایانه ای نامیده شده ابتداعاً در مطبوعات عمومی و در ادبیات علمی دهه 1960 ظاهر شد. این موارد شامل سوء استفاده های ابت از رایانه، سابوتاژ ( ابکاری) رایانه ای، جاسوسی رایانه ای و استفاده غیر قانونی از سیستم های رایانه ا ی بود. البته چون اکثر گزارشات بر مبنای نوشته های رو مه ها بود در مورد واقعیت یا خیالی بودن پدیده جدید جرم رایانه ای بحث و تردید وجود داشت، از اواسط 1970 مطالعات تجربی در مورد جرم رایانه ای با استفاده از متدهای تحقیقاتی رشته جرم شناسی انجام شد. این مطالعات ناظر به برخی از جرائم رایانه ای می شد. اما در همان حال تعداد زیادی موارد، غیر مکشوف مانده و خطرات زیادی نیز در بطن خود داشت.»
«همچنین پاول مویز حقوقدان انگلیسی معتقد است که تاریخ تولد واقعی جرایم رایانه ای اوایل دهه هفتاد میلادی است از این زمان به بعد رایانه وسیله مناسب بعضی از جرایم مانند جعل و کلاهبرداری تلقی شد»
یکی از نویسندگان سیر تحول مسائل و مشکلات در مورد جرایم رایانه ای را به 4 دهه تقسیم می کند که در زیر آورده می شود.
دهه 60 : پیدایش قضیه رویس، توجه مطبوعات و حقوقدانان، ایجاد مشکل دریافتن توصیف مجرمانه برای اعمال ارتک و ماهیت این اعمال پیش آمد.
دهه 70 : بروز قضیه های ژرمن هراشتات، امریکن اکویتی فا ینگ شرکت سوئدی ولو، شروع مطالعات جزایی به صورت محدود، تجزیه و تحلیل موارد ارتک و مباحث تئوریک در قالب ین حقوق اقتصادی - کیفری روی داد.
در دهه 80 : تفسیر بنیادین دیدگاه عمومی و علمی در زمینه جرایم رایانه ای، افزایش سرقت برنامه ها، تخلف صندوق داران، سوء استفاده های ارتباطات راه دور، پیدایش چارچوب های اولیه جامعه اطلاعاتی و قواعد حاکم بر آن، افزایش وسعت جرائم ارتک و تبدیل نوع جرایم از جرایم اقتصادی رایانه ای به جرایم علیه منافع همه جانبه رایانه ای، ارائی اولین تعریف جرایم رایانه ای «سازمان توسعه و همکاری اقتصادی اروپا» (هر گونه رفتار غیر قانونی، غیر اخلاقی و یا غیر مجاز با استفاده از فناوری داده پردازی خ ر و یا انتقال داده ها)، شیوع انتقال غیر قانونی سرمایه ها با استفاده از ابزار الکترونیکی، ابکاری، ویروس ها و کرم های رایانه ای، جعل اسناد و تغییر چارچوب بحث ها از ین حقوق اقتصادی - کیفری به حقوق اطلاعاتی - کیفری مطرح شد.
دهه 90 : جرایم علیه داده ها، حذف مبحث واسطه، جرایم در اینترنت، تشدید پرنوگرافی ، سوء استفاده از سیستم های گویا و سیستم های ارتباطی جدید و پیدایش نسل سوم (جرم در سایبر یا جرایم سایبرنتیکی یا سایبرکرایم)
نویسندگان تحول تاریخی جرائم رایانه ای را از زمان پیدایش رایانه سه نسل تقسیم کرده اند : نسل اول جرایم رایانه ای که تا دهه 80 مصداق داشت که بیشتر شامل سرقت، کپی برداری از برنامه های و جرائم علیه حریم خصوصی در کامپیوتر بود. نسل دوم جرایم علیه داده ها یا جرایم اینترنتی که با گسترش تکنولوژی تبادل اطلاعات و ارتباطات بین المللی در اوایل دهه 90 ظهور کرد که تمام جرایم علیه تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و کامپیوتر را شامل می شود و نسل سوم که به اوا دهه 90 مربوط می شود جرایم سایبر بوده است .
نسل اول جرائم رایانه‎ای :
همان گونه که از عنوان پیداست، این نسل به ابتدای ظهور سیستم های رایانه‎ای، به ویژه زمانی که برای اولین بار در سطح گسترده‎ای در دسترس عموم قرار گرفتند، مربوط می‎شود. اولین سیستم رایانه‎ای به مفهوم امروزی eniac نام داشت که سوئیچ آن در فوریه ۱۹۴۶ چرخانیده شد. اما حدود سه دهه طول کشید که امکان تولید انبوه این سیستمها در قالب سیستمهای شخصی (personal computer) و رومیزی (desktop) فراهم گشت و تعداد بیشتری از مردم توانستند آن ها را ب ند و در امور مختلف از آن ها استفاده کنند. بدیهی است سوء استفاده از این سیستم ها از این زمان مورد توجه قرار گرفت و تلاشهایی جهت مقابله با آنها به عمل آمد.گفتنی است سوء استفاده‎هایی که در این دوره از سیستمهای رایانه‎ای می شد، از لحاظ نوع و حجم خسارات محدود بود که آن هم از قابلیت محدود این سیستم ها نشات می‎گرفت. در آن زمان، عمده اقدامات غیرمجاز، به ایجاد اختلال در کارکرد این سیستم ها و به تبع آن دستکاری داده‎ها مربوط می‎شد. لذا تد ری که جهت مقابله با آن ها اتخاذ می‎گردید، بیشتر رویکردی امنیتی داشت.
چنین رویکردی را می‎توان در قوانین کیفری راجع به جرائم رایانه‎ای نیز مشاهده کرد. به عنوان مثال، فهرست سازمان توسعه و همکاری اقتصادی که در سال ۱۹۸۶ راجع به جرائم رایانه‎ای منتشر شد، حاوی این سوء استفاده‎های عمده از سیستم های رایانه‎ای و مخابراتی در آن زمان بود که از تها خواسته شد برای مقابله با آن ها قوانین کیفری مناسبی وضع کنند:
الف. ورود، تغییر، پاک و یا متوقف عمدی داده‎ها یا برنامه‎های رایانه‎ای که به قصد انتقال غیرقانونی وجه یا هرچیز با ارزش دیگری صورت گرفته باشد؛
ب. ورود، تغییر، پاک و یا متوقف عمدی داده‎ها یا برنامه‎های رایانه‎ای که به قصد جعل صورت گرفته باشد؛
ج. ورود، تغییر، پاک و یا متوقف عمدی داده‎ها یا برنامه‎های رایانه‎ای یا هرگونه ایجاد اختلال دیگر که به قصد جلوگیری از کارکرد سیستم های رایانه‎ای یا مخابراتی صورت گرفته باشد؛
د. نقض حقوق انحصاری مالک یا برنامه رایانه‎ای حفاظت شده به قصد بهره‎برداری تجاری از آن و ارائه به بازار؛ هـ . شنود یا دستی عمدی و غیرمجاز به سیستمهای رایانه‎ای یا مخابراتی، چه با نقض تد ر امنیتی و چه با هدف سوء یا مضر صورت گرفته باشد.
همان گونه که ملاحظه می‎شود، این توصیه‎نامه که مبنای قانونگذاری های بعدی قرار گرفت، کاملاً در مسیر تامین امنیت سیستمهای رایانه‎ای تدوین شده بود. به این ترتیب می‎توان گفت، منظور از پیشگیری از جرائم رایانه‎ای در آن زمان، تکیه بر ابعاد امنیتی با رویکرد فنی و پرسنلی بوده که البته نباید عدم رشد و شکوفایی خود پیشگیری را در مباحث جرم‎شناختی آن زمان بی‎تاثیر دانست.
نسل دوم جرائم رایانه‎ای یا جرایم اینترنتی:
نکته قابل توجهی که می‎توان در باره این نسل از جرائم با عنوان جرایم اینترنتی بیان کرد این است که پیش از آنکه به عنوان یک نسل از جرائم با ویژگیهای خاص مورد توجه قرار گیرد، پل ارتباطی میان نسل اول و سوم بوده است. دلیل بارز آن هم عمر بسیار کوتاه این نسل است که به سرعت با ظهور نسل سوم منتفی شد.آنچه این نسل از جرائم را از دو نسل دیگر متمایز می‎سازد، توجه به «داده‎ها» سوای از «واسط» آنهاست. این رویکرد که از اوا نسل اول ‎های آن شنیده می‎شد، به دلیل محوریت یافتن داده‎های اینترنتی اتخاذ گردید. دلیل آن هم این بود که در دوران نسل اول، سیستم های رایانه‎ای به تازگی پا به عرصه گذاشته بودند و عمدتاً به شکل‎ سیستم های شخصی یا رومیزی بودند و به همین دلیل به تنهایی مورد توجه قرار گرفته بودند. اما به تدریج با توسعه و ارتقای فناوری رایانه و به کارگیری آن به صورت سیستم های شبکه ای در بسیاری از ابزارها و به عبارت بهتر رایانه‎ای شدن امور، به تدریج ابزارهای رایانه‎ای جایگاه خود را از دست دادند و محتوای آن ها یعنی داده‎ها محوریت یافت. بدیهی است در این مقطع مباحث حقوقی و به تبع آن رویکردهای مقابله با جرائم رایانه‎ای نیز تغییر یافت، به نحوی که تد ر پیشگیرانه از جرائم رایانه‎ای با محوریت داده‎ها به جرایم اینترنتی تبدیل شدند. حتی این رویکرد در قوانینی که در آن زمان به تصویب می‎رسید نیز قابل مشاهده است .
به این ترتیب، سیستم های رایانه‎ای در صورتی در دوران نسل دوم که همان جرایم اینترنتی بود ایمن محسوب می‎شدند که داده‎های موجود در آن ها از سه مولفه برخوردار بود:
1- محرمانگی (confidentiality): داده‎ها در برابر افشا یا دسترس غیرمجاز از طریق شبکه ها حفاظت شده باشند.
۲- تمامیت (integrity): داده‎ها در برابر هرگونه تغییر یا آسیب از سوی سایر کاربران شبکه حفاظت شده باشند؛
3- دسترس‎پذیری (accessibility): با حفظ کارکرد مطلوب سیستم، داده‎ها همواره در دسترس مجاز قرار داشته باشند.
نسل سوم جرائم رایانه‎ای یا جرایم سایبری :
همان گونه که اشاره شد، فضای سایبر از تلفیق فناوریهای رایانه‎ و مخابرات به وجود آمده است. شورای اروپا در یکی از جزوات آموزشی خود، مفهوم فضای سایبر را ترکیبی از رایانه، مودم (modem) و ابزار مخابراتی دانسته که از قابلیت شبیه‎سازی (simulation) و مجازی‎سازی (virtualization) برخوردار باشد. اما نکته قابل توجه در این جا این است: هنگامی که پیشینه جرائم سایبر بررسی می گردد، ملاحظه می‎شود بیشتر بر روی جرائم مرتبط با رایانه (computer- related crime) بحث شده است. united nations; جرائم رایانه‎ای ـ سایبری را در قالب سه نسل مورد بررسی قرار می‎دهند که در این جا به فراخور هر یک با رویکرد پیشگیری مطالبی عنوان شد پیش از هر چیز باید خاطرنشان کرد که طبقه‎بندی این جرائم در قالب سه نسل، بر اساس نسلهای تکاملی سیستمهای رایانه‎ای نبوده و معیارهای تغییر روند گسترش جرایم مد نظر قرار گرفته است .
هم ‎اکنون، این سه مولفه در حوزه جرائم نسل سوم از جایگاه ویژه‎ای برخوردار شده‎اند و حتی در اسناد قانونی به صراحت به آنها اشاره شده است. برای مثال، عنوان اول از بخش اول فصل دوم کنوانسیون جرائم سایبر، به جرائم علیه محرمانگی، تمامیت و دسترس‎پذیری داده‎ها و سیستم های رایانه‎ای اختصاص دارد. در ذیل این عنوان، پنج مادّه به طور مفصل جرائم این حوزه را برمی‎شمرند که عبارت اند از: دسترس غیرقانونی، شنود غیرقانونی، ایجاد اختلال در سیستم، و سوء استفاده‎ از دستگاهها.این دوره با وجود عمر کوتاه خود، تاثیر بسزایی در تحول نگرش به جرائم رایانه‎ای داشت. حتی می‎توان گفت، تقریباً از این زمان بود که اصطلاحاتی نظیر جامعه اطلاعاتی یا حقوق کیفری اطلاعات به طور رسمی در اسناد قانونی وارد شد .
تاریخچه جرایم رایانه ای در ایران:
در خصوص تاریخ وقوع جرم رایانه ای در ایران ، نمی توان وقوع آنرا با سال 1341 که رایانه وارد ایران شد همزمان دانست . کار برد رایانه در سالهای اولیه بسیار محدود بوده و در دهه 50 و 60 کم کم بر تعداد رایانه های موجود در ایران و همچنین وسعت برنامه های رایانه ای افزوده شد به دلیل عدم وجود قانون مدون و آمار دقیق از جرائم و سوء استفاده از رایانه نمی توان تاریخچه ای مشخص بیان نمود . با توجه به گسترش رایانه و تکنولوژی اطلاعات در ایران با گسترش تخلفات مرتبط با کپی و تکثیر غیر مجاز نرم افزارها و برنامه های رایانه ای سرانجام پس از سالها بحث و بررسی قانون « حمایت از پدید آورندگان نرم افزارهای رایانه ای » در دی ماه 1379 تصویب شد که آئین نامه اول آن نیز در 70 ماده تهیه و در اوا سال 1380 جهت بررسی و تصویب به هیات ان ارسال شد .
و در سال 1381 نیز طرح قانون تجارت الکترونیکی تهیه که نهایتاً متن آن در سال 1382 به تصویب نهایی مجلس شورای ی رسید. از جمله موارد مهمی که می توان به آن ها شاره نمود عبارتند از: جرم انگاری جعل، کلاهبرداری کامپیوتری، حمایت کیفری از حقوق مصرف کننده، حمایت از داده ها و کپی رایت.
براساس اطلاعات موجود اولین جرم اینترنتی در ایران در تاریخ ۲۶ داد ۱۳۷۸ به وقوع پیوست. که در آن یک کارگر چاپخانه و یک دانشجوی کامپیوتر در کرمان اقدام به جعل چک های تضمینی مسافرتی د و چون تفاوت و تمایز چندانی بین جرم کامپیوتری و جرم اینترنتی وجود ندارد، عمل آن ها به عنوان جرم اینترنتی محسوب می شود. بعد از این بود که گروه های ر جرم های دیگری را مرتکب می شدند، مواردی چون جعل اسکناس، اسناد و بلیط های شرکت های اتوبوسرانی، جعل اسناد تی از قبیل گواهینامه، کارت پایان خدمت، مدرک تحصیلی و جعل چک های مسافرتی و عادی بخشی از این جرایم اینترنتی هستند.
نتیجه گیری :
در این مقاله ما در مورد مفهوم سه واژه جرایم رایانه ای ، جرایم اینترنتی و جرایم سایبری ، چگونگی بوجود آمدن این جرمها ، تعاریف و سیرتیپیک مباحث حقوق رایانه ، حقوق شبکه و اینترنت و حقوق سایبر بحث کردیم.هدف ما از طرح این مباحث آشنایی با مفهوم حقیقی این واژه ها بود. چون در اکثر محافل علمی علی الخصوص حقوق دانان هنوز تفاوتی برای این واژگان قائل نبوده و به اشتباه هر سه مورد را در جاهای مختلف بصورت ی ان بکار می گیرند .
با تعاریفی که از جرایم رایانه ای ، اینترنتی و سایبری مطرح شد. مشخص گردید این سه واژه به نوعی با هم متفاوت هستند و وجه مشترک هر سه وجود نقش سیستم های رایانه ای می باشد . و فقط ارتباط این واژگان در کاربرد رایانه در همه موارد است اما در نوع جرایم و ادله دیجیتال متفاوت هستند و به نوعی جرایم اینترنتی و سایبری نوع تکامل یافته جرایم رایانه ای هستند .
علیه حال با تعریفی که از جرم رایانه ای داریم به آن دسته از اعمال مجرمانه ای که صرفا در رایانه های غیر متصل به شبکه ها صورت می گیرد جرایم رایانه ای ، و به جرایمی که از طریق اتصال رایانه ها به هم و از طریق اتصال به شبکه های رایانه ای و اینترنت صورت می گیرد . جرایم رایانه ای و در نهایت به عمده جرایمی که به وسیله ابزارهای الکترونیکی و سیستم های رایانه ای مبتنی بر زیر ساخت مخابراتی با قابلیت شبیه سازی مجازی رخ می دهند جرایم سایبری گفته می شود.
و به احتمال زیاد منشا انتخاب عنوان قانون جرایم رایانه ای برای قانون مصوب مجلس در سال 1388 همین مساله بوده است .که با توجه به وجود جرایم سایبری و اینترنتی در این قانون ، عنوان انتخ قانون جرایم رایانه ای می باشد . همین مسئله است که رایانه وجه مشترک و منشا هر سه نسل جرایم بوده است.


منابع و ماخذ :
کتب :
1 - باستانی - برومند - جرائم کامپیوتری و اینترنتی جلوه ای نوین از بز اری - انتشارات بهنامی چاپ اول
2 - پروفسور اولریش زیبر، «پیدایش بین‎المللی حقوق اطلاعاتی کیفری»، 1992، ترجمه محمدحسن دزیانی، دبیرخانه شورای عالی انفورماتیک، جلد سوم، 1376
3 - جینا دی آنجلیز،کتاب جرائم سایبر، ترجمه عبدالصمد م آبادی وسیعید حافظی
4- خداقلی، زهرا - جرایم کامپیوتری - انتشارات آریان - سال 1384 چاپ اول
5- حسن بیگی ابراهیم، حقوق و امنیت در فضای سایبر - انتشاران مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران 1384
6- عبقری، آدینه ‎- جرایم کامپیوتری جلوه‎ای نوین از بز اری ‎- پایان‎نامه کارشناسی ارشد، تهران، 1377
پایان نامه و مقالات :
1- بابازاده، قاسم. \”پیرامون کنوانسیون اروپائی جرائم کامپیوتری\” خبرنامه انفورماتیک ، شورای عالی انفورماتیک شماره 81 فروردین 81
2- پرویزی، رضا - ابرار اقتصادی - شماره 1 و 2 و 8 و 23/7/81 مهرماه سال 1381 – جرایم کامپیوتری و اینترنتی.
3- م آبادی، عبدالصمد - جرایم فناوری اطلاعات - رساله ی دانشکده حقوق تهران - تیرماه 1384
4 - دزیانی، محمد حسن، \”ابعاد جزائی کاربرد کامپیوتر و جرائم کامپیوتری\”، خبرنامه انفورماتیک شورای عالی انفورماتیک کشور، شماره 58، دی و اسفند 1373
5- ماهرخ دانش کیا، گسترش جرایم اینترنتی و رایانه ای، نشریه صدای عد
6- محمد حسین طارمی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم ی
7- نصرالهی محمد رضا ، آشنایی با جرایم رایانه ای ، نشریه دانشکده علوم امنیتی جنایی علوم انتظامی 1384
8-پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران http://www.irandoc.ac.ir.
کتب خارجی و سایت های اینترنتی :
. cyber crime in cyber space “today and beyond” – pc – cy, cdpc – ce – 19971
- http://www.lectlaw.com/def/c330.htm2
- p.s.dowland,s.m.furnell,h.m.illingworth and p.l.reynolds,3
"computer crime and abuse: a survey of public attitudes and awareness",1999-4
- michael w. kim," ethics and law on the electronic frontier ”,19975
- manish lunker,"cyber laws:a global perspective"6