یکی از مهمترین و جذاب ترین مسائل در حوزه­ های فهم بشری اطلاع از تاریخچه دین در دوران­های مختلف تاریخ می­باشد. شاید شما نیز تا به حال با چنین سوالاتی مواجه شدید که "منشا دین چیست؟"

"آیا انسان های ابت ... دیندار بودند؟ "آیا ادیان ابت ... نیز به همین شکل ادیان بشر هزاره های جدید بودند؟" و "ادیان در نزد اقوام مردم هند و مردم خاور دور چگونه اند؟"

"ادیان جدیدتر مانند یهودیت، ... یت و ... در چه شرایط تاریخی ظهور ... د؟".

این سوالات از اساسی ترین سوالات در زمینه دین و فهم دین هستند. این نوشته به منظور معرفی کتاب تاریخ جامع ادیان به منظور پاسخ گفتن به این سوالات بنیادی نگاشته شده است.

کتاب تاریخ جامع ادیان نوشته جان بایر ناس یکی از بهترین کتب موجود در زمینه تاریخ ادیان با ترجمه مرحوم علی اصغر حکمت است که اکنون به چاپ هجده ام رسیده است و در مطلب زیر خلاصه ای از این کتاب را ملاحظه میکنید.

مقدمه

بشر ابت ... برای توجه به ساحت معنوی حیات خویش ،نشانه هایی برگزیده بود و آنها را مقدس می شمرد. این نشانه های مقدس گاه در جایگاه خدا می نشست و مورد پرستش قرار می گرفت وگاه تنها عزیز شمرده می شد و از تعرض دیگران به آن جلو ... ری به عمل می آمد. هر ملتی در هر گوشه ای از زمین برای خود آیین، مناسک و شعائری برگزده بود و به آن عمل می کرد . نشانه ها و آیین مقدس یا در میان همه ملتها مشترک بود و یا در میان برخی ملتها و ادیان به طور اختصاصی جریان داشت .آن دسته از نشانه ها و آیینی که در همه ادیان ابت ... مشترک بودند، در پی از نظر می گذرد.

صفات مشترک ادیان ابت ...
نویسنده: جان بایر ناس ترجمه: علی اصغر حکمت

1- شیء مقدس: وقتی که شخصی سیاح به یک گروه مجتمع از طوایف ابت ... می­رود اولین چیزی که مشاهده می کند این است که آنها یک نوع عقیده یا احترام مذهبی نسبت به مکانی خاص یا شخصی معین یا چیزی مخصوص، با اعمال و افعالی مشخص دارند، که می توان گفت آن را مقدس می­شمارند، و همیشه نسبت به آن یک ح ... احترام آمیخته به احتیاطی محسوس، به خود می ... رند . این قیبل اشیاء مقدس چنان اعتباری دارند که انسان ابت ... هرگز با همان سهل انگاری که مثلاً بیل یا تبرش را در دست می ... رد یا با اعضای خانواده اش رفتار می کند به آنها دست نمی زند، بلکه برای آنها یک قوة فوق طبیعی قائل است که دارای قدرت احیا یا ... است، و می تواند منشأ خیر و خوبی، یا مصدر و شر و بدی باشد. و همچنین آن شی ء دارای قوه ای برکت بخش است و هیچ ... نمی تواند به آن دست بزند و بدان صدمه برساند، مگر اشخاصی که دارای صفاتی خاص باشند، مانند رئیس خانواده یا شیخ قبیله یا کاهن یا کشیش. از این رو، همیشه نسبت به آن شیء مقدس یک حس احترام مرموز آمیخته با رعب و هراس و خلوص عقیدت در عالم ساد ... خود دارا هستند.
در جریان مطالعه خواهیم دید هر یک از عنوانهایی که در زیر می آید به نوعی در زمرة اشیاء و مفاهیم مقدس قرارداشته است.

2- اعتقاد به مانا: مانا به معنی نیروی حیاتی دینامیزم است. اصل این کلمه را علمای انسان شناس از لفظی ملانزیایی(مجمع الجزایری در شمال شرقی استرالیا) اقتباس کرده اند، و اکنون این لفظ را اصطلاحاً به معنای خاص علمی استعمال می­کنند. مانا یک نیروی ... غیبی است که اعتقاد به آن در نزد اقوام بدوی عمومیت دارد، ولی در هرناحیه در نزد هندوهای امریکا، وحشیان مراکش، پیگمه ها (کوتوله ها )ی وسط آفریقا، بانتوهای افریقایی جنوبی و بالا ... ه ملل و اقوام بدوی در دیگر نقاط روی زمین- همه جا ولی هر جا به نوعی خاص، وجود دارد. بالا ... ه به طور کلی همة این مردم بدوی معتقدند که یک قدرت ... ت و نامعلوم در هر شیء موجود است و خاصه شبیه یک نیروی مافوق طبیعی است که به خودی خود دارای فعالیت و مافوق قوة حیاتی موجود در اشیاءاست، و به وسیلة اشخاص معین یا در وجود اشیاء زنده و متحرک ظاهر می شود، و دارای این خاصیت است که می توان آن را از اشیاء جامد به افراد جاندار منتقل ساخت، یا از یک شخص به شخصی دیگر سرایت داد، یا بالا ... ه از اشخاص جاندار به اشیاء جامد بازگرداند. چون ریشة عقیده به مانا را در نزد اقوام بدوی تجزیه وتحلیل کرده اند، معلوم شده است مانا بیشتر از سایر قوای عادی طبیعت دارای معنای حیاتی و اثرفوق العاده و صاحب صفات و امتیازاتی خاص است و حوادث بزرگ یا قدرت شگفت ان ... ز فرد خاص یا حیوان درنده ای مخصوص که مورد توجه ایشان قرار می­ ... رد، مبتنی بر ماناست که در جسم آنها وجود دارد، و برای دفاع در برابر آن، یا برای استمداد از آن برای افزایش قوت بازو یا بیل یا حاصلخیزی محصول خود، باید به آن توجهی خاص مبذول داشت؛ از این رو، طبقات و نسلهای متوالی این اقوام دربارة مانا معتقد به خواص و آثار سحری شگفت ان ... ز شده­اند.

3- سحر1: می­توان کما بیش سحر را چنین تعریف کرد: « سحر کاری است که آدمی می تواند به وسیلة دمیدن و تکرار بعضی کلمات یا انجام بعضی اعمال، قوای فوق العاده عظیم جهان را به نفع خود قبضه کند. » در این زمینه، عقاید ابت ... بسیار دامنه است. همین قدر برای ما کافی است که سه اسلوب یا سه موضوع را، که بدویان آن را وسیلة تسخیر یا غلبه برقوه و نیروی غیبی می دانند، شرح دهیم:
نخست، عقیده به فتیش (fetishism) یعنی استفاده و استمداد از قوة مخفی و مستور در اشیاء بی جان است. به عبارت دیگر، قبایل بدوی نسبت به اشیائی خاص، احترام و تقدیس قائل می شوند، و آنها را از آن جهت فتیشهای طبیعی می گویند که دارای شکل و صورتی خاص هستند، مانند سنگریزه ها و قلوه سنگهای عجیب یا سنگهای فرود آمده از آسمان (شهابها)، استخوانها، چوبهای عجیب ونادر و امثال آن که از همان دقیقه که به دست آنها می رسد، در آن نیروی عظیمی را مخفی می دانند که برای یابنده و دوستانش مفید و سودمند و برای دشمنانش مضر و زیانبخش است، و از لحاظ سحری، قوای سودمندی در انواع آن اشیاء جامد و بی جان ذخیره است که فتیش شمرده می شود؛ مثلاً شاخ ... ن و امثال آن مخزن آن قوای شگفت است، و از این جهت در بسیاری موارد از آنها برای حصول مقاصد ساده و نیازمندیهای بدوی خود استفاده می کنند.
این فیشها، اعم از اشیاء طبیعی و ... ، درنظر ایشان دارای یک نوع شخصیت مستقل و صاحب اراده اند. در افریقا از احساسات دارندگان فتیش دربارة آنها این چنین معلوم می شود. در آغاز، با کمال ساد ... ، آنها را دارای یک روح غیبی می دانند و مورد احترام و پرستش قرا می­دهند. هدایایی به آنها تقدیم می کنند، به امید حصول مرام و وصول نتیجه در پیش فتیشها با تضرع دعا می خوانند، لیکن اگر آن آرزو تحقق نیافت و دعا اجابت نشد، رفتار شخص وحشی نسبت به آن فتیش تغییر می کنند؛ به این صورت که نخست با او از در تملق و چاپلوسی در می­آید، بعد او را ریشخند و استهزا می کند، بعد با داد و فریاد و خشونت به او امر می کند، و بالا ... ه او را می­زند یا مجازات می کند. اگر باز نتیجة مطلوب به حصول نپیوست، معتقد می شود که روح مخفی از آن فتیش خارج شده است و دیگر به درد نمی­خورد، باید آن را ترک کرده فتیش دیگری طلب کند، یا اینکه روح فتیش قوی تری از ناحیة مجاور بر آن غلبه یافته است که درآن صورت باید فتیش را نزد ساحر یا کاهن ببرد تا آن را دوباره از قوة مخفی پرکند و قدرت جدیدی برای انجام حوایج به او بدهد.
دومین طریقة سحری آن است که آن را به شمنیزم تعبیر می کنند و مقصود از آن تصرف در قوای روحی و غیبی جهان است. در این طریق، یک نفر شمن، که خود دارای این چنین قوة غیبی است در بدن انسان دیگر تأثیر می کند، یعنی روحی معین را از بدن او خارج یا به جسم او داخل می کند. کلمة «شمن» را از زبان اهل "سیبریا" اقتباس کرده اند،2 زیرا آنها از تمام «جادو پزشکان» و«حکیمان» و ساحران و جن ... ران و کاهنان جهان در این کار معروفترند و در آن سرزمین برای غلبه بر ارواح غیبی به کارهای عجیب و غریب می­پردازند و بیماران را معالجه می کنند.3 شغل شمن این است که خود را چنان تهییج کند که به شی ... و شوریده حالی روح جن زده برساند. به عبارت دیگر او باید خود را، هم از لحاظ میزان هشیاری و هم از نظر نیرو، به حد سرمستی بالا ببرد. وقتی به چنین مرحله ای از تفوق رسید، قدرت تسلط بربعضی از ارواح، به ویژه ارواح بیماری زا و مرگ آور، را پیدا می کند؛آنگاه می تواند از راه جن ... ری، آنها را از کالبد مردم بیرون براند. نمونة ذیل، به اجمال، نمایشگر وضع شمنهای دیگر نقاط است:
جادوپزشک یکی از قبایل سرخ پوست امریکا به نام سیه پا، وقتی این هنر را در مورد یک بیمار به کار می برد، خود را به مضحکترین پوششی که به ذهن می گنجد درآورده بود: نیمتنه­ای از پوست ... س زرد پوشیده بود که پوست سر آن عنوان ماسکی چهرة جادوگر را فراگرفته بود. بر روی آن نیز پوست انواع درندگان را به خود آویخته بود تا مظهری از یک جادوگر قبیله ای وحشی را جلوه گر کند. علاوه بر این، پوست افعی و وزغ و موش صحرایی و صدف ح ... ون و منقار و دمهای انواع پرندگان و سمهای ... ن و بز کوهی و – کوتاه سخن – بال ودنبال، و یال و دم، و شاخ و سم هر پرنده و چرنده و ... نده و شنا کننده ای را زیب پیکر کرده بود. آنگاه، عصای جادوگری به دست، با نعره­های ناموزون و جست و خیزهای عجیب و رماننده و ... ناسهای ترسناک و غرشهای مهیب و دندان قروچه های ... س آسا، بر روح شریر نهیب می زد که بدن بیمار را ترک کند.
اگر بیمار سرانجام بخت بهبودی داشته باشد، به این اعتقاد کامل ایمان می­آورد که روح ... ، که موجب بیماری او بوده، ا ... اج شده است، و مرد معالج نیز به نوبة خود شک نمی کند که شورید ... حال او کامل بوده و توانسته است چنان رابطة مستقیمی با روح ... برقرار سازد که با تهدید او را بیرون راند.
سومین طریقه «سحر عوامانه» است که منحصراً به دست کاهن یا ساحر نیست، بلکه در نزد تمام افراد قبیله یا گروه معمول است که به کمک صاحبان ارواح غیبی و فتیش یا شمن ها یا بدون آنها ولی همواره با ترتیباتی معین به وسایلی بسیار ساده و ابت ... ، به خیال خود، سعی می کنند از مضرات و شرور ارواح موذی جلو ... ری کنند یا ارواح مفید را به نفع خود به کار وادارند. یکی از این سلسله ترتیبات متعدد به عنوان «سحرتبرا» (یاگناه بیزاری)صورت می ... رد که نمونه ای از آیین بیزاری جستن از گناه است. مثلاً، تمام افراد قبیله جمع میشوند و گناهان و خیانت خود را با تشریفات خاصی به جانوری منتقل ساخته سپس آن را می­کشند، یا گناهان خود را به قایقی انتقال داده آن را در دریا یا رودخانه غرق می کنند. هزار گونه عملیات و آداب از این دست انجام می­دهند، مخصوصاً برای حاصلخیزی زمین بایر یا فرزند آوردن زن عقیم یا حیوانات نازا، انواع وسایل و اعمال شگفت دارند، که ازآن به «سحر مولد» تعبیر می شود ؛نمونه ای که در بسیاری از نقاط جهان معمول شده، همان ... غله است، که در هنگام کاشتن بذر با افشاندن خون قربانی حیوانی، یا حتی قربانی انسانی و دفن جسد او در زمین بایر انجام می ... رد، یا تقدیم اولین محصول نوبر از میوه یا غله یا فرزند به خدایان یا پرستش ... نر و بز ماده و دیگر حیوانات و مراسم نمایشی ازدواج الاهان با الاهگان حاصلخیزی که به وسیلة هنر پیشگان بشری صورت می ... رد.4

4- تابو: می توان گفت که اعتقاد به تابو تقریباً در تمام جهان عمومیت دارد. شخص رئیس گروه یا شیخ قبیله، مادام که حائز قدرت و ... ی است غالباً تابوست( من: کیان ... ه یا فره ایزدی برای پادشاهان پیشدادی و کیانی هم میتواند از این جنس باشد).5 افراد جماعت برای او آن چنان قوه و نیروی غیبی قائل هستند که تصور می کنند دست زدن به بدن یا جامه یا افزار و اثاث او، یا حتی فرش یا کف جایی که وی بر آن گام نهاده خطرناک است و اگر ... ی چنین گناهی را مرتکب شود جان او در معرض خطر است و باید با عملی خاص آن را جبران و کفاره کند. حکایات بسیار از قبایل بدوی نقل شده است که بعضی افراد قبیله از زن و مرد که ندانسته نیم خوردة رئیس را تناول کرده اند از شدت هول و وحشت هلاک شده اند؛ زیرا بدن آن رئیس انباشته و سرشاراز قوه غیبی ماناست. همان احترام و وحشت از امرا و ... ون ، که از دیر باز در اقوام قدیم به وجود آمده است دربارة ... انی دیگر نیز پدیدار می شود. سربازان – پیش و پس از نبرد – شکار چیان و ماهی ... ران در بسیاری از طوایف وحشی، تابوشمرده می شوند. در نزد بعضی دیگر جسد میت تابوست و حتی ... انی که آن را لمس کنند نیزدارای همان خاصیت می شوند. لمس ... آدمکشان و قاتلان را حرام می دانند تا وقتی که به وسایل و عملیاتی مخصوص تصفیه و تطهیر شوند.طفل نوزاد، دختر یا پسر در موسم بلوغ و هنگام تشریفات آن و همچنین مادر طفل شیر خوار در نزد طوایف دیگر، تابو به شمار می آیند. بالا ... ه عدد تابوها نزد مردم بدوی ازحد شمارش بیرون است تا کار به جایی می کشد که اشیاء مختلف و اقدام به بعضی کارهاو حتی بر زبان آوردن بعضی کلمات و اسامی و قدم نهادن در اماکنی خاص، تابو به حساب می آید و نزد آن جماعت حرام است. طوایف دیگر برای اسلحه وتیر یا قطعات آهن یا خون بدن یا ... سوان یا موی چیده یا ناخن بریده، همه روح موذی قائل هستند و لمس آنها را ممنوع می شمارند. بعضی غذاها یا آب دهان، گرهها، عقده های مخصوص، حلقة انگشتر و ن ... ن – همه در شمار تابوهای امتهای بدوی اند. ظاهراً اعتقاد به تابوها منحصر به اقوام بدوی و وحشی نیست، بلکه دامنة آن وسعت گرفته، ممالک پیشرفته و امتهای متمدن هم، در عالم خود، یک سلسه تابوها را رعایت می­کنند.6

5-آداب تصفیه و تطهیر: در نزد این امتهای بدوی اگر ... ی، برخلاف قاعده، رسم تابو را بکشند، آلوده و نجس شمرده می شود. تولد، مرگ، ریختن خون، آلایش به خون و تماس با اشخاص تابو، همه موجب نجاست و پلیدی است، و مست ... م حدوث یک وضع غیر طبیعی خواهد شد. مثلاً یک روح ناپاک موذی آن شخص یا آن خانواده یا آن قریه را آزار خواهد رساند . بنابراین، باید عملیاتی انجام داد تا آن روان پلید از آن شخص یا آن مکان به خارج رانده شود، و آن عمل، که تطهیر یا تصفیه اش نام نهاده اند، درنزد اقوام و ملل بدوی به رسوم و آداب مختلف انجام می ... رد- ازآن جمله است روزه گرفتن، تراشیدن مو، گرفتن ناخن، بدن را در روی خاک افکندن یا درمعرض دود قرار دادن و درهمان حال خواندن اوراد خاص و دویدن درمیان آتش و یا جستن ازروی آن و بالا ... ه شستن بدن با خون یا زخم ... عضوی از بدن و جاری ... خون ازآن (فصد) برای آنکه روح پلید همراه آن خارج شود. اگر روحی پلید،جامعه ای را تسخیر کند یا وارد بدن مرد یا زنی شود باید با وساطت روحی قوی تر بیرون رانده شود. خلاصه آنکه برای تطهیر و تصفیه درنزد اقوام وامتها هزاران وسیلة گوناگون ازعهود باستانی باقی مانده است که به حد شمار در نمی آید.

6-آنیمیزم: در نزد همة امتهای بدوی که درعصر حاضر هنوز وجود دارند، یک نوع حس پرستش ارواح متداول است، یعنی معتقدند که تمام موجودات، اعم از متحرک یا ... ن، مرده یا زنده دارای روحی هستند که در درون آنها مخفی و مستور است و خاصه افراد انسانی هریک روحی دارند که درهنگام خواب و رؤیا از بدن او موقتاً خارج می شود، و بالا ... ه درلمحة(لحظه ودم) واپسین و هنگام مرگ، بدن را به طور قطع رها می کند. نزد ایشان ارواح دارای شکل و صورت و احساسات و عواطفند و صاحب قوة اراده و صاحب قصد هستند، و مثل اشخاص زنده آنها را می توان اداره و راهنمایی کرد و اگر آنها به خشم آیند و غضبناک گردند بی نهایت موذی و مضر خواهند بود وچون آنها ازخوشامدو چاپلوسی خشنود می شوند و از وفاداری وخلوص، ممنون می­گردند، از این رو باید همواره به یاد آنها بود و به بهای بیداری ابدی در قرب جوارآنان قرار گرفت تا عطوفت آنها که به این وسیله به دست آمده، به نقمت تبدیل نشود. همان طور که تایلر گفته است:«نزد اقوام بدوی، سراسرعالم طبیعت پراست از موجودات روحی که بر عالم احاطه و تصرف دارند » و چون آنها را مرکز نیروهای غیبی می دانند، تمام سرنوشت خود را به دست این «نیروها » می سپردند و اعمالی که نسبت به آنها به جا می آورند، در اطراف جهان هم اکنون به صورتهای گوناگون و مظاهر بی شمار ملاحظه می شود.

7- پرستش طبیعت و روح: این کلام – که ازهاپکینز منقول است – قولی است درست که می­گوید آدمیزاد هرچه در زیر زمین می پندارد، و هر چه را بین زمین و آسمان قرار دارد، و هرچه را در آسمانها وجود دارد، پرستش می کند. فقط به سبب روح این موجودات سفلی و علوی است که میزان پرستش او جا به جا یا کم یا زیاد می شود، یعنی همیشه آن را نمی توان از مقولة آنیمیزم دانست؛ زیرا در بعضی از موارد ملاحظه شده که شخص بدوی عین ماده و جسم چیزی را می­پرستد و آن را زنده و فعال می داند که محتوی قوة فعالة مانا می­باشد. بعضی اوقات آن شیء را ازآن جهت می پرستد که آن را ... و رمز یک امر حقیقی دیگر دانسته است، اصل آن مخفی است ولی آن شیء مظهر یا نمایندة آن امر مخفی است. بعضی اوقات، از هرسه جهت اشیاء مورد پرستشند، چنانکه مذهب بت پرستی در هند از همین نوع است، یعنی مردم جاهل و ساده دل، بت را یک موجود زنده و فعال می دانند و می ستایند، ولی مردمی دیگر در داخل بت، روح و روانی نهفته قائلند وآن را می پرستند؛ درحالی که طبقة دانشمند و روشنفکر با خلوص نیت و حسن عقیدت به بت احترام می­گذارند، چون آن را مرکز مظهر رمزی یک حقیقت عالی و نهفته که قابل ستایش است، می دانند.
پرستش مظاهر طبیعت انواع مختلف دارد، از آن جمله سنگ پرستی یا عبادت احجار است. هرگونه سن ... ، از سنگریزة ... د گرفته تا تخته سنگ کلان،در اماکن مختلف، به نحوی مورد ستایش و پرستش قرار می ... رد؛ گاهی یگانه و منفرداً، گاهی به طور مجموع و مرکب، گاهی جنس آن محل توجه است و گاهی شکل آن و گاهی مادة ترکیبی آن، گاهی آن را به دست هنر انسان ساخته و پرداخته اند و گاهی آن را به همان صورت طبیعی می پرستند. همچنین سنگهای فرود آمده از آسمان مورد حرمت و عبادت قرار می ... رد. هم اکنون طوایف وحشی افریقا و اقیانوسیه و هند و ژاپن و هندوان سرخپوست امریکا همة آلات و ادوات سن ... خود را محترم شمرده ستایش می کنند. در جزایر فیلیپین، بومیان برای سلاح و حربة جن ... رئیس طایفه، یک قوة غیبی و روح نهفته قائل هستند و درقطعه ای در وصف رئیس قبیله ای آمده است :« او یک مرگ آفرین ساده نبود ... به گفتة همراهانش ،گرز و سنان وی به فرمان او، خود به خود مردان را به خاک هلاک می افکند» هنوز در دهات آلمان و بلاد اسک ... ناوی، همانند رومیان و یونانیان قدیم، به تبر احترام مخصوصی می­گذارند.
دیگر، از آن جمله ... اه پرستی یا عبادت نباتات ودرختان است . این عبادت در نزد تمام امتهای بدوی جهان عمومیت دارد، حتی در بیشتر تمدنهای پیشرفته نیز غالباً آثار آن دیده می شود. بقایای همان پرستش قدیم است، که در نزد ملل متمدن عالم، مثلاً تهیه و آرایش درخت در عید ... و در مورد دکل آذین شدة ماه مه که درآن مراسم آنها را زینت و چراغانی کرده در اطراف آن به جشن و سرو می پردازند، به طور عادت تا کنون باقی مانده است.گویند در بعضی نواحی شمالی اروپا هنوز هیزم شکنان و درخت افکنان وقتی می­خواهند درخت تنومندکهنی را قطع کنند، در برابر آن ایستاده زیر لب دعای عفو و غفران می­خوانند، به علاوه برای اشجار در قبایل بدوی یک قوه و روح تولید عظیمی قائل هستند. توسل و دعا در برابر درختها و نباتات به منظور ... جا به درگاه قوة نمو کنندة طبیعت است، و ازآنها فراوانی غلات و بهبود زراعت و افزایش گله و رمه و حتی زایش ... ن سترون وعقیم را طلب می کنند. در بعضی نقاط دختران نازا را به ازدواج درختهای معینی در می­آورند و معتقدند که آن زن باردار خواهد شد.7
دیگر جانور پرستی یا عبادت حیوانات است این عبادت عنصر اصلی و ماده ابت ... مذاهب اقوام بدوی است و در بسیاری از مظاهر خود چنانکه بعد خواهیم دید، صورت دیگری از همان توتم پرستی می­باشد، و این پرستش ناشی از آن است که حیوانات و جانوران را، به طور فوق العاده، در زندگانی بشر مؤثر می دانند. همچنین عقیده به انتقال روح از بدن انسانی به جسم حیوانی یا بالع ... (تناسخ) است که بیشتر مردم جهان هنوز بدان معتقدند. داستانها و همچنین افسانه ها و اساطیر پریان و ارواح در نزد تمام ملل دربارة حیوانات که دارای روح انسانی اند، فراوان است. عقیده به باکرة قورباغه سان، زن مرغگون و خفاش خون آشام (وامپایر) و امثال آنها، که گاهی به صورت حیوان و گاهی به جسم انسان درمی آیند، بسیار است، و ازحیوانات و همی به صورت آدم ببری و آدم گر ... حکایات فراوانی حاکی از خونریزی و بلا، زبانزد خاص و عام است. پرستش شیر در افریقا، ببر در هندوستان، عقاب و ... س و سگ آبی در امریکای شمالی، ... نر در یونان و مصر و ... ماده در هندوستان و افریقا و اسک ... ناوی، ... میش در جنوب هندوستان وکانگورو در استرالیا، همه نشان می دهندکه این جانوران ، در نزد مردم قدیم آن کشورها، همیشه به حد عبادت مورد احترام بوده­اند. تقدیس کبوترو قو و مار، نزد بسیاری از ملل هنوز مرسوم و معمول است، مخصوصاً پرستش مار، خواه به صورت افعی پیچان خواه به صورت اژدهای بالدار به صدها نوع و شکل مختلف در نزد بسیاری از امتها عمومیت دارد.
از جمله عبادات دیگر که نسبتاً تازه تر است پرستش عناصر عالم وجود است، مانند خاک و باد و آتش و آب که همة آنها را به صورت کلی و مطلق محل پرستش و عبادت قرار می­دادند. گرچه غالباً آتش پرستی از صورت عمومی خارج شده و جنبه ای محدود و مشخص حاصل کرده است، و از فجر پیدایش تاریخ در عالم بشریت این عبادت ظهور یافته و این شاید یادگار عصر حجر باشد، تا امروز که نزد پارسیان (زرتشتیان) این مذهب صورت و ماهیت معلومی به خود گرفته است.
آسمان (جو محیط)، مرکز و موطن ابرها، و مبدأ و منشأ بادها، و جایگاه آفتاب و ستارگان است. قبایل وحشی هر کدام از آنها را دارای روح و روانی غیبی دانسته­اند. پرستش آب به صورت مطلق و معین نیز نزد ایشان رواج دارد. چشمه سار ها، چاهها، رودها، دریاچه ها و بالا ... ه دریای محیط، همه درعالم واهمه وخیال بشری، موقع ومکانت عظما داشته اند و آن در تمام تمدنهای قدیم شروع شده و تازمان قرون وسطای تاریخ معمول بوده است، یعنی همان زمانی که در ونیز معمول بودکه دوکه(دوک ونیز)با دریای آدریاتیک همه ساله عقدازدواج می­بست. همچنین پرستش خاک، که زمین را مادر کل و آبستن غلات و حبوبات می­دانسته اند بسیار معمول بوده و هنوز نیز هست.

8- قربانی: قبلاً ضمن بیان سحر گفتیم که چگونه اقوام ابت ... سعی می­کرده اند که به وسیله ای، قوای نیرومند ... را مس ... و به نفع خود مجبور به کار نمایند، ولی بعد ملتفت شدند که آن قوای فوق طبیعی گاهی به قدری قوی هستند که مطیع ساختن و تسخیر ایشان غیر مقدور است. به عبارت دیگر این ارواح مرموز و مخفی نیرومند جهانی، مافوق آنند که بتوان آنها را به زور تسخیر ومطیع نمود، بلکه باید آنها را به الحاح و تضرع و عجز و لابه، به انجام مقصود تشویق کرد. ریشة تاریخی اعمالی که ازآن به مناسک مذهبی تعبیرمی کنند از این سابقه سرچشمه می ... رد. این اعمال نخست به صورت تقدیم هدایا و نیاز و اعطای تحف از جمله قربانی شروع می شود. قربانیها، خواه حیوانی و خواه انسانی، و حتی گاهی به صورت ایثار نفس و خودکشی ، همه به منظورآن بوده که انسان قوای عظیم ما فوق بشر را رام و برای انجام حوایج خود آماده سازد. البته تقدیم هدایا و تحف بدون تکلم و بر زبان راندن سخنان و کلمات متناسب ممکن نیست، و باید آدمی جملاتی و عباراتی خوشایند خدایان بگوید، این است مبدأ ستایش ونیایش که بالا ... ه منتهی به سرودهاو مز ... شده است، و بعد از حمد و ستایش، نوبت به درخواست و استدعا می­رسد، و از اینجا نخستین بذر دعا و مناجات در ضمیر انسانی کاشته می شود و عبارات و ادعیة رسمی کم کم به وجود آمده تکامل حاصل می کند، و همچنین ادای شکر. ابراز کلمات سپاس نسبت به قوة غیبی از این سرچشمه ناشی شده است .8
البته انجام این اعمال و مناسک و ایراد این کلمات و مناجاتها، بدون آنکه جایگاه معینی برای محل آن آماده و مهیا باشد، مشکل است، پس برای این مقصود اماکنی به وجود آمده است که عبارت است از معابد و مقابر مقدس. البته این امور به تدریج و به مرور زمان تکامل حاصل کرد و چون انجام قربانی و ایراد ادعیه و تلاوت مناجاتها در مکان مخصوص و محل معین، همه تشریفاتی است که باید به نحو احسن و از روی قاعده انجام شود از این رو، برای هدایت افراد، اشخاص خاصی لازمند که آن اعمال و کلمات را به درستی تعلیم ... ، پس ناچار طبقة کشیشان (کاهنان) کم کم تشکیل شدند، یعنی ... انی متشکل شدند که سراسر عمر خود را صرف رسید ... به کارهای معبد و تعلیم اعمال و افعال دینی به اشخاص متعارفی می­نمودند، و چون این افراد با عالم ... سروکار دارند، بالضروره، از اراده و قصد خدایان آگاه گشته از غیب خبر می­دهند و مردم را از سرانجام امور واقف و آگاه می سازند.

9- احترام اموات یا پرستش اجداد: این موضوع بسیار مهمی است که در تاریخ ادیان شایستة بحث و فحص است. باید دانست که تصور فنا و نیستی کامل دربارة شخصی معین در هنگام وفات او امری است که غالباً توافق آن با شیوة معتاد و تجربة روزانة ما دشوار است. ... ی که با دیگری روزها و سالیان دراز رفیق شفیق و ه ... ن و مونس بوده است، ناگهان به واسطة مرگ به طور ابد با از جدا می شود، یعنی امری برخلاف عادت و انتظار پیش می آید و باید روش زندگانی را با این غیبت و مفارقت او موافق ساخت. یاد آن شخص درگذشته، همواره درخاطر، و شبح او در ذهن، و سخنان او درگوش، و اثرات او درضمیر، به روزگاران باقی می ماند، ذکر او باعث تسلی نفس می شود و در هنگام خواب، او رادر عالم رؤیا می­بینیم و با او سخن می­گویی.
همین احساسات نزد آبای دیرین و نیاکان باستانی ما به نحو کامل وجود داشته است؛ از این رو، عجیب نیست اگر انسان قبل از تاریخ و یا بدویان معاصر که نمایندگان آدمیان دیرینة باستانند برآنند که اموات نه فقط زنده و باقی هستند، بلکه دارای همان اشتیاقها و حوایج ایام حیات نیز می­باشند، ولی وجود آنها در مجاورت زندگان و اینکه همه وقت حاضرند و آدمیان زنده را می بینند نوعی نگرانی ایجاد کرده و می کند، زیرا روش آن مردگان مانند قدیم نیست، بلکه سبک دیگری در اعمال روزانة خود پیش می ... رند.
از قدیم الایام، بشر ابت ... برای جلو ... ری از زحمت آمد و شد احیانی اموات، تد ... ری اتخاذ کرده است که در اطراف ممالک جهان صورتهای گوناگونی دارد، ازآن جمله مثلاً انبوهی از سنگ بر روی جسد مرده قرار می­داده یا بدن او را با طنابهای محکم می بسته اند، حتی در بعضی نقاط مشاهده شده است که چوبی نوک تیز در سینة او فرو کرده، جسد او را به زمین می دوخته اند، تمام این کارها برای آن می شده که ازحرکت وبه راه افتادن مردگان جلو ... ری کنند. در همان حال، برای استرضای خاطر آنها و خشنودی روح ایشان، بعد از دفن هدایایی به آنها تقدیم می کنند. بسیاری از این عادات هنوز در میان ابنای انسانی باقی مانده است. در بعضی نقاط جهان مشاهده می شود جنازة مرده را طوری حرکت می­دهند که سرها به عقب و پاها رو به جلو است، یعنی راه را به آن نشان می­دهند، و دربعضی موارد رسم است که شخص حامل جنازه به خط مستقیم حرکت نمی­کند، بلکه درطریق خود، خط کج و مسیر معوجی پیش می­گرد، به منظورآنکه مرده، راه خود راگم کند و دیگر نتواند به منزلگاه سابق خود بازگردد. در بعضی کشورها، قبایل نیمه متمدن، مرده های خود را از در معمولی خانه بیرون نمی­برند، بلکه آن را از پنجره یا روزنه بیرون می افکندند و سوراخ را بعد ازآن مسدود می سازند. سیاهپوستان کنگو را رسم چنان است که در اطراف قبر و در خط مسیر گورها خار و خس می­کارند تا در پای اموات فرو برود و آنها نتوانند مراجعت کنند. در بعضی جاهای دیگراطراف قبر، سد بنا می کنند، یا خار بست پرچین می­نمایند یا خندقی می کَنند تا بلکه مانع از رفت و آمد روح مرده شود.
البته واضح است که این تد ... ر در موقعی است که بازماندگان برای روح میت تصور خصومت و دشمنی با زندگان می کنند. مثلا در مورد امواتی که در نتیجة غفلت و یا تعدی به طور خشمناک و با نارحتی از این جهان رفته اند، مثلاً در جوانی به ظلم و شقاوت کشته شده یا از دست ... ان و نزدیکان خود جفا و آزار بسیاردیده و یا ازمرض و بیماری رنج و تعب بسیار تحمل کرده،یا از سوء تصادفات یا در معرکه کشته شده اند، یا در زمان طفولیت مرده اند؛ البته تصور می رود که این گونه مردگان کینة زندگان را در دل خواهند داشت و پیوسته درصدد تلافی و انتقام خواهند بود. پس طریقة حزم، مقتضی احتیاط است؛ اما در مورد امواتی که دارای احساسات دوستی و محبت آمیز هستند قضیه چنین نیست، بلکه ارواح آنها غالباً سود بخش و مفید خواهند بود. در تمدن چین علاقه و اعتقاد به گذشتگان بر روی کمال نیک بینی و حسن ظن است و معتقدند که روان اجداد همواره نسبت به اعقاب مایل به یاری و امداد هستند، به شرط آنکه زندگان نسبت به آنها مراتب توجه خالصانه و حق­شناسی را به عمل آورند.
تقدیم هدایا و تحفه ها به مقابر اموات از روی همین احساس و عقیدة دربارة ارواح آنها پیدا شده و از هر دو ح ... ناشی گشته است؛ از اینجا که در تمام جهان رسم عام بر این است که بر روی قبر، هدایا و اطعمة لذیذ و مشروبات گوارا می چینند و نیاز ارواح رفتگان می کنند. در بسیاری از مدنیتهای باستانی قاعده چنان بوده است که اسلحه و البسه و حتی اثاث البیت و اشیاء قیمتی گرانبهای میت را در قبر، پهلوی او، دفن می کرده اند (درمصر ... انی معمول بود که مجسمه­های کوچک و صورت تنور و قرص نان از چوب و صندلی و میز و حتی خدمتگذاران را به صورت مجسمه های کوچک در قبر می گذاشتند.) در بسیاری از تمدنهای دیگر در ازمنة باستانی عادت بوده است که ... ن و خدمتگزاران میت را با او زنده به گور می­کرده اند یا آنکه در روی تل هیزم آنان را همراه با جسد مرده، طعمة آتش می ساخته اند. درافریقا، همیشه، مردن سلاطین با کشتن صدها مرد و زن، که همه به نیت همراهی با آن سلطان بزرگ به قتل می رسیده اند، توأم بوده است.
از جمله عقاید دیگری که دربارة اموات وجود داشته و هنوز دارد آن است که اشخاص بدخو و جفا کار و ستم پیشه، بعد از مردن، همچنان دارای همان صفات موذی خواهند بود؛ از این رو، به صورت شیاطین و عفریتها در می آیند، در صورتی که رادمردان و نیکوکاران جنبة تقدیس پیدا کرده و در عالم اساطیر رفته و پهلوانهای نامی شده اند، تا به حدی که منزلت الوهیت حاصل می کنند .

10- اساطیر (میتولژی): اختراع اسطوره­ها و افسانه ها در تمام نوع بشر عمومیت دارد. همچنان که در نزد بومیان باستانی و بومیان استرالیا و در همه جا اسطوره ها از آن ناشی شده که به ... شه های ما فوق الطبیعه وزن و ارزشی خاص می دهند، و یا برای تشریفات و آداب و عبادات قبیله، یک نوع حقانیت و استدلال ایجاد می کنند. و نیز پیدایش ریشة اساطیر اولیه را می توان در خوابها و رؤیا ها جستجو کرد، که آن را بارها نقل و تکرار نموده اند، تا بدان وسیله برای ابتدا و سر آغاز و علل معانی امورتا حدی دلیل و سببی پیدا کنند. همچنین اساطیر ممکن است از آنجا تکوین یافته باشند که در یکی از روزهای نخستین از شخصی که دارای قوة پندار نیرومندی بوده است، سئوالاتی به عمل آمده از این قبیل: چگونه آسمان برافراشته شده است؟ عالم را کی ساخت؟ آدم اولی از کجا آمد؟ چرا ... س دم ندارد؟ و چرا مار پا ندارد؟ پس آن مرد از قوة تصور یا از خواب وخیال خویش پاسخ هایی برای آن سئوالات تراشیده است، مخصوصاً اگر حکایات ساده ای از پیرمردان در این باره شنیده و نقل کرده و سپس خود بر آن جزئیاتی افزوده باشد، رفته رفته اسطوره ای به ظهور رسیده است. این قصه سرایان یا مخترعان اسطوره های نخستین، هر چند بسیار ساده لوح وسطحی بوده اند، ولی به نظر می­رسد آنها خود را به یک گونه کار فکری ابتدای علمی سرگرم می­کرده­اند، و مظنه ها و تصورات مختلف خود را به یکدیگر آمیخته اند تا با افکار عموم افراد قوم و قبیلة ایشان در آن زمان سازگار باشد .
البته این اسلوب اسطوره گویی و قصه سرایی بسیار ساده و طبیعی است. هر ... ی از دورة طفولیت خود امثال و نظایر آن را بسیار به یاد دارد. نویسندة این اسطور خود به خاطر دارم که من و برادر کوچکترم یک روز صبح زود در بستر بودیم. ناگهان زمین لرزة شدیدی به وقوع پیوست که هر دو از تختخواب فرو افتادیم. وقتی که مادرمان با شتاب به درون آمد تا ببیند که آیا هر دو کودک سالم مانده ایم، فریاد کردیم « این چه بود ؟» مادر جواب داد: « زمین لرزه » ما هردو دنبال او افتاده می­گفتیم: «از کجا آمده؟» مادر، در حالی که به شتاب از اطاق بیرون می رفت، گفت « از زیر خانه» . بعد از ساعتی، همان روز که این حادثة غیرعادی روی داد، ما دو طفل با هم نشسته، صحبت از زمین لرزه می­کردیم و درعالم پندار چنان تصور می­کردیم که زمین لرزه، مانند یک خوک پرواری بسیار بزر ... ، در زیر زمین خانه جای دارد، و چون همیشه در زباله و خاکروبه به سر میبرد بدن او خارش می کند و برای آنکه آن گرد و ... را از بدن خود بتکاند پشت خود را بلند کرده به شدت می جنباند ، و از ... او تمام عمارت به لرزه می افتد.
قدری عمیق تر و با معنی تر، اسطورها تجسم پندارگونة احساساتی است که بعضی افراد،ندانسته، برای تقلیل رنج و یا اعتراض بر امور نامطلوب و غیر عادلانه، که در سازمانهای قبیله یا جامعة خود مشاهده می کنند، بیان می­نمایند. از این حیث اسطوره ها راز و رموز و کتابات پر مغز و با معنایی هستند که چون آن را کراراً نقل کنند و پیاپی بازگویند یک نوع آرامش فکری در ذهن آنها ایجاد می کند، وآانها را گویی با لحن مؤثری راضی و قانع می سازند، و این مهمترین صورت اساطیر اولین است .
اما اسطوره های نیمه تاریخی از نوع دیگر و عبارت از تکامل و تحول یک واقعة ابت ... و حادثة اصلی است، که در آن شخصی مادی یا پهلوانی زورمند کارهای فوق عادت انجام می دهد تا آنکه رفته رفته به صورت یک افسانة پر از عجایب و غرایب درمی آید، و همه جا نام آن پهلوان توأم با یک اثر سحران ... ز تکرار می شود و سپس در اطراف سیمای او هاله ای از احترام مذهبی نقش می بندد و در آن درخشند ... و فوق الطبیعه حاصل می کند و عاقبت پک جنبة الوهیت بر او بسته می شود.

11-توتم پرستی: مقصود از توتم پرستی ، یک رشته اعمال عمومی است که جنبة مذهبی یا سحری ندارد لکن ، از طبیعت آن هر دو (مذهب و سحر) قسمتی در آن موجود است. برای بشر اولی این قضیه امری طبیعی بوده است که نسبت به حیوانات اطراف خود با دیدة ... و قرابت نظر کند، زیرا مشاهده می کند که آنها در همه چیز به او به او مشابهت دارند، در حرکات و سکنات و جلب غذا و فرار یا جنگ ونزاع، اعمالی شبیه به کارهای خود او انجام می­دهند و با او ابداً مباینت و تناقضی ندارند، از این رو بالطبع تصور می کند که او یا بعضی از آن حیوانات پیرامون وی از یک رشته و اصل انشعاب یافته اند، یا آنکه یکی از نیاکان قدیم آنها به صورت همان جانور بوده است و یک جد مشترک داشته اند. همین احساس ... با سایر عناصر ... تی، درنزد قبایل بدوی، صورتهای متنوع و مختلف پیدا کرده است و هر فرد قبیله، نسبت به رابطة قبایل دیگر یا مردم همسایة خود با حیوانات نیز تصورات و پنداشتهایی حاصل کرده است؛ مثلاً خیال می کرده که قبیلة خود او با ... س دارای قرابت خاصی است، ولی قبیلة مجاور با غزال ... دارد، یا آنکه فکر می­کرده که بهترین طعام و خوراکی او از حیوانات خاص یا نبات معینی می­باشد؛ ازاین رو، آن هردو توتم قبیلة او شده اند، پس باید این جانوران و ... اهان را حفظ کند وآنها را به زور سحر و یا دعا یا قربانی و امثال آن تکثیر کرده افزودنی بخشد؛ چون افرادی که به توتم قبیلة معینی وابست ... ندارند آن حیوان یاآن نبات را با بی اعتنایی و با بی پروایی می­خورند و زیان می­رسانند. از این سبب، هر تیره و قبیله باید برای حفظ آن جانور و نبات بکوشد و آنها را هم ... مقدس بشمارد، و در حقیقت، مانند افراد قبیلة خود آنها را محترم شمرده محافظت کند، و اگر بایستی آنها را خورد باید با آداب و تشریفات معین مذهبی آنها را کشت و سپس به مصرف رساند. برای مثل، ازاین مظهر اجتماعی بدویان،یک نمونه توتم از هندهای امریکا را ذکر می­کنیم ( ضمناً باید گفت که کلمة توتم اقتباس ازلغت و زبان قبیلة اجیبوی و به معنی گروه یا تیره است )قبیله­های هندوان سرخپوست به گروهها و تیره های جزء تقسیم می شوند، و هرکدام برای خود توتم مقدسی دارند که آن را رمز و علامت محترم یادگار ازجد اعلای تیرة خود می دانند و نسبت به آن صفات اجتماعی خاصی قائلند؛ مثلا افراد آن تیره، توتم خود را، که برای آن معانی رمزی عالی تصور می کنند، نمی کشند و همچنین به او آزار و ایذا نمی رسانند، مگر در مواقع بسیار مهم؛ مثلا برای آنکه گوشت آن را هنگام انجام تشریفات و آداب سحری و یا مذهبی با رسوم خاصی تناول کنند.

منبع: جان بایر ناس، تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی اصغر حکمت،تهران، انتشارات علمی-فرهن ... ،چاپ چهاردهم،1383،صص449 تا 477.

-----------------------------------------------------------------------------------------

زیرنویسها:

1. درمورد مانا و سحر می توان این تبصره را ذکرکرد که شاید اصولا «مانا» مفهومی باشد که «علت وجودی» سحر را منطقاً توجیه می کند،ولی این مسئله هنوز مورد بحث و گفتگوست.

2. اصل این کلمه ،به زبان سیبریایی ،shaman است که از طریق روسیه به زبانهای علمی اروپایی راه یافته و به صورت شمن درآمده است .-و.

3. مراسم زار ... ری معمول در بنادر و مناطق جنوب شرقی ایران همین کیفیت را دارد.-و.

4. برای آگاهی از تفضیل این مراسم ،رجوع کنید به «شاخة زرین » ،تألیف سرجیمز جورج فریزر.

5. وقتی رئیس قبیله پیر شود این فضیلت او از بین میرود و وی را به پیک اجل می سپارند.

6. ر.ک. ضمیمة کتاب «بنیادها و تداومهای اجتماعی » (1925) تألیف آلفرد ام. تورز.

7. دخیل بستن بر درختان کهن ،که عامه بدان اعتقاد دارنداز همین مبدأ است .-و.

8. این تحول بسیار جالب این است که کیشهای پرستش و قربانی به آیین جادوگری بازگردانده شد. به طور مثال، این کیفیت در دوره و ... ، در هند، هنگامی که خدایان قهراً رفتار موعود و معهود کاهنان جادوگر انتظار می رفت، رخ داده است.

--------------------------------------------------------------------

(من افشین اضافه میکنم: ) سوال اینست که آیا یک سالکِ حقیقت جو میتواند از این مشترکات ادیان ابت ... برای فهم حقایق الهی و نیل به کمال استفاده کند؟ جواب من به این سوال مثبت است. با یذ به این نکته توجه داشت که اکثر رفتارهای بدوی فوق الذکر، منشع فطری دارند که به هر تقدیر از مسیر اصلی منحرف شده اند و لذا نباید به سرعت با دید منفی به همۀ آنها نگریست. قطعاً این احتمال وجود دارد که برخی از آنها بصورت انحراف تجلی کند اما اگر مثبت نگر باشیم میتوان آنها را نوعی از انحراف از مسیر اصلی فرض کرد و در نتیجه با بدست گرفتن این سر نخ، به دنبال ریشه ی ... آن مسیر اصلی رفت. منظور از مسیر اصلی، همان مسیر مطلوبی است که خداوند در فطرت انسان از بدو خلقت نهادینه نموده است به عنوان یک جرقۀ اولیه. بنابر این هنگام مطالعۀ هر یک از اشتراکات ادیان، باید تلاش نمود که عامل اصلی یا فطری را که این انحراف از آن مشتق شده است شناسایی شده و مورد ستایش و پرورش قرار ... رد تا باعث کمال انسانی شود. عامل اصلی و فطری در واقع همان آب زلالی است که از سرچشمه الهی منشعب شده و پس از عبور از ذهنهای نا آگاه و دهلیزهای زمان، اکنون در اینجا و در متن فوق الذکر برای ما بصورت گل آلود و انحرافی جلوه میکند.

باز هم تکرار میکنم که این هنر هر یک از ماست که زلال ادیان را از متون دانش بنیان و تحقیق محور، بیرون کشیده و آب زلال ناشی از فطرت الهی را نوش جان کنیم!! و در این میان یک اهل ذکر میتواند اعتبار یافته های برهانی ما را تایید یا رد کند.