شب از منظر قرآن: در تفسیر کشف الاسرار چنین آمده که خدای تعالی در سوره مزمل فرمود: «ای محمد به دوستان ما بگوی چون که خواهید با ما راز و نیاز کنید روی به قبله شرع آرید و قدم در حضرت نهید».


در قرآن کریم ۱۱۲ مرتبه در ۴۵ سوره درباره اوامری آمده است و نیز در ۱۷ آیه آیاتی درباره شب و دعوت بندگان برای ب ا داشتن آن آمده است و این همه نشان از اهمیت فراوان خلوت شبانه با معبود محمود دارد.

این آیات عبارتند از: (اسرا ۷۹، فرقان ۶۴، سجده ۱۶و ۱۷، طه۳۰، ص ۳۷ و ۳۸، زمر ۹، ذاریات ۱۷و ۱۸، طور ۴۸، مزمل۲و۳و۴و۶، دهر ۲۵ و ۲۶، فجر۳).

در میان نوافل، « شب‏» جایگاه خاصى دارد و تاکید فراوانى که‏ در آیات قرآن و احادیث درباره آنست،به مراتب بیش از هاى دیگر مستحب است و به همین جهت، اولیاء خدا بر آن مداومت و مواظبت‏ داشتند و به تهجد و عبادت نیمه شب مى‏پرداختند. تا آنجا که شب‏ را خداوند، بر بنده محبوبش حضرت محمد (ص) واجب ساخته و چنین فرمان داده بود:
«و من اللیل فتهجد به نافلة لک‏».
بخشى از شب را بعنوان نافله به تهجد بپرداز و سحر خیزى کن.

قرآن، در توصیف انى که نیایشگران شب و اهل شب‏اند، چنین می ‏فرماید:
«و المستغفرین بالاسحار».
استغفار کنندگان در سحرها.

«و الذین یبیتون لربهم سجدا و قیاما».
آنانکه در حال سجود و قیام، براى خدا شب زنده ‏دارى می ‏کنند.

«کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون‏».
مردان خدا، مقدار کمى از شب‏ را می ‏خو دند.

در قرآن کریم بارها خداوند به سحرگاهان قسم می خورد، خداوند در سوره فجر، آیات 1 تا 4 و در سوره تکویر، آیه 17 که میفرماید (و اللّیل اذا عسعس) سوگند به شب، چون پشت گرداند. و همین طور در سوره مدّثّر، آیه 33 و 34.
همه این سوگندها نشانه عظمت پایان شب و سحر است و آن موقع که تاریکی ها در حال تمام شدن و نور روشنى در حال بازگشتن است.

در سوره مزّمّل آیه 2، خداوند میفرماید: (یقم اللّیل إلاّ قلی) و در همین سوره اشاره به ترتیل قرآن در این وقت دارد.

در سوره بنی ، بعد از آیه 78، که مربوط به هاى یومیه است، در آیه 79 میفرماید:
«و من اللّیل فتهجّد به نافلة لک عسى أن یبعثک ربّک مقاماً محموداً».
و پاسى از شب را زنده بدار تا براى تو به منزله نافلهاى باشد.
امید که پروردگارت تو را به مقامى ستوده برساند.

و در سوره مزّمّل، به دنبال همان توصیه شب زنده دارى و قرائت قرآن میفرماید:
«یإنّ ناشئة اللّیل هى أشدّ و طناً و أقوم قی».
مسلّماً و عبادت شبانه پا برجاتر و با استقامت تر است.

و دلیل آن را در آیه 7 میآورد که: «یإنّ لک فى النّهار سبحاً طوی».
و تو را در روز، آمد و شدى دراز است.
نتیجه این که، شب و شب زنده دارى و قرائت قرآن در شب، دستور مؤکّد قرآن کریم است و باعث بیدارى قلب و تزکیه و تهذیب انسان می شود.

خداوند در قرآن کریم می فرماید:
«و هوالذی جعل لکم الیل لباسا و النوم سباتا...»
او (خداوند سبحان) ی است که شب را برای شما لباس (و پوشش) قرار داد و خواب را مایه استراحت و... شما قرارداد.
کلمه «لیل» بیش از بیست بار در آیات قرآن کریم ذکر شده است و در این آیه هم خداوند متعال به شب و فوایدی که انسانها از این نعمت خداوندی می برند اشاره فرموده است. از آیه استفاده می شود که شب بنابر مصالحی که برای انسانها داشته قرار داده شده است: «جعل لکم الیل لباسا...».
یعنی: شب را برای پوشش شما قرار داد و این کار هم فقط توسط پروردگار قادر متعال و بنابر حکمت و مصلحت و مهر و محبت بی بدیل او انجام شده است.

و در جایی دیگر از قرآن خداوند می فرماید: «اناانزلناه فی لیله القدر».
ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.

نزول قرآن در شب قدر بوده است و شب قدر شبی است که از هزار ماه یعنی حدود 84 سال که یک عمر می باشد، برتر است.

معراج (ص) هم در شب اتفاق افتاده است:
«سبحان الذی اسری بعبده لیلا من المسجدالحرام الی ...».
پاک و منزه است خداوندی که بنده اش را در یک شب از مسجدالحرام به ...

خداوند متعال به اکرم (ص) سفارش فرموده اند که در شب به پا خیز و قرآن بخوان زیرا امر سنگین نبوت را بزودی بر تو القاء خواهیم کرد و باید برای آن آماده شوی.

«یا ایها المزمل قم الیل الا قلیلا نصفه اوانقص منه قلیلا. اوزد علیه ورتل القرآن ترتیلا. انا سنقلی علیک قول ثقیلا».
نیمی از شب را یا کمی از آن کم کن. یا بر نصف آن بیفزا و قرآن را با دقت و تأمل بخوان زیرا ما به زودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد.

سپس در آیه بعد از عبادات شبانه به عنوان عباداتی بسیار ارزشمند یاد فرموده است:
«ان ناثئه الیل هی اشد و طاوا قوم قیلا».

مسلماً و عبادت شبانه پا برجاتر و با استقامتتر است و ...

در قرآن کریم یک سوره به نام «اللیل» یعنی شب وجود دارد که در این سوره خداوند سبحان به شب قسم یاد فرموده است: (والیل اذا یغشی). و قسم به شب وقتی جهان را بپوشاند. بسیاری از بزرگان و عرفا در عرصه شب با ذکر و تلاوت قرآن و و تهجّد و تفکر در آفرینش به درجات بالای انسانی رسیده اند. نه فقط رزق و روزی مادی دریافت کرده اند بلکه بر سفره هایی نشسته اند که سرشار از مائده های آسمانی و روزی های بوده است و از این رهگذر احتیاجات مادی و معنوی دنیا و آ ت خویش را تأمین کرده اند:

«ان المتقین فی جنات و عیون اخذین ما اتاهم ربهم انهم کانوا قبل ذالک محسنین. کانوا قلیلا من الیل مایهجعون و بالاسحارهم یستغفرون ...».
به یقین پرهیزکاران در باغهای بهشت و در میان چشمه سارها قرار دارند و آنچه پروردگارشان (از نعمت ها) به آنها بخشیده را دریافت می کنند (زیرا در دنیا) از نیکوکاران بودند. آنها کمی از شب را می خو دند و در سحرگاهان استغفار می د و...

سپس خداوند متعال به رابطه راز و نیاز شبانه با گسترش و وسعت رزق و روزی اشاره می فرمایند و دریچه ای از حق و حقیقت را به روی مؤمنان می گشایند که بدانید و آگاه باشید که برخلاف آنچه تصور می کنید که روزی و وسایل امرار معاش شما در دست این و آن یا در این انبار و آن انبار است بدانید که روزی شما در آسمان است و توسط خداوند متعال و بنابر مصلحت و حکمت او که بستگی به معنویت و شایستگی و اطاعت شما از حق و ظرفیت ظرف وجودتان دارد تقسیم می شود:


«و فی السماء رزقکم و ماتوعدن. فورب السماء والارض انه لحق مثل ما انکم تنطقون».
و روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می شود سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حق است همانگونه که شما سخن می گویید.

«الحمدللّه ربّ العالمین و صلّى اللّه على سیّدنا محمّد و آله اجمعین لاسیّما بقیّة اللّه فى الا رضین و اللّعن الدّائم على اءعدائهم من الا ن إلى قیام یوم الدین».
یکى از امورى که باید همه مسلمانان مورد عنایت قرار دهند، سحرخیزى و تهجّد و راز و نیاز سحرگاهان است.

در قرآن کریم بیش از ده مورد، این مسأله یاد شده و با عباراتِ گوناگون از سحر خیزان و شب زنده داران، تجلیل و تمجید شده است.
«تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ، فَلا تَعَلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْلَمُونَ».
پهلوهاى آنان از بسترها، تهى مى شود و از جایگاه خودشان بر مى خیزند و پروردگارشان را از روى بیم و امید مى خوانند و از آنچه به آنان داده ایم انفاق مى کنند، ى نمى داند که به پاداش اعمال آنها چه چیزهایى که باعث چشم روشنى است، براى آنها ذخیره شده است.

پس خوشا به حال انى که به وقت سحر استغفار کنند و مهر به جام عشق در آن وقت بنوشند که خداوند فرموده: محبوب ترین مردم نزد من انى هستند که هنگام سحر از من آمرزش خواهند.
و در سوره قدر می فرماید: «انا انزلناه فی لیله القدر».
ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.

نزول قرآن در شب قدر بوده است و شب قدر شبی است که از هزار ماه یعنی حدود 84 سال که یک عمر می باشد، برتر است.

در قرآن کریم یک سوره به نام «اللیل» یعنی شب وجود دارد که در این سوره خداوند سبحان به شب قسم یاد فرموده است: «والیل اذا یغشی» و قسم به شب وقتی جهان را بپوشاند.

بسیاری از بزرگان و عرفا در عرصه شب با ذکر و تلاوت قرآن و و تهجد و تفکر در آفرینش به درجات بالای انسانی رسیده اند. نه فقط رزق و روزی مادی دریافت کرده اند بلکه بر سفره هایی نشسته اند که سرشار از مائده های آسمانی و روزی های بوده است و از این رهگذر احتیاجات مادی و معنوی دنیا و آ ت خویش را تأمین کرده اند.

شب بهترین زمان برای تماشای ستارگان و سیاره ها و ک شانها و مطالعات نجومی و پی بردن به رمز و راز سایر کرات و ک شانها است. در عرصه شب منظر بدیع ستارگان و ک شانها برای هر انسان شمند و صاحب تفکری تماشاگه راز است:

«ان فی... اختلاف الیل والنهار لایات لالی الالباب الذین یذکرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفکرون فی خلق السماوات و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک فقنا عذاب النار».
مسلماً در... اختلاف شب و روز نشانه های روشنی برای دمندان است. همان انی که خدا را در حال ایستاده و نشسته و آنگاه که بر پهلو خو ده اند یاد می کنند و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین می شند و می گویند: بارالها! اینها را بیهوده نیافریده ای؛ منزهی تو، ما را از عذاب آتش نگهدار.

خداوند در آیه های آ سوره بنی میفرماید:
به آنهایی که شب میخوانند و تهجد میکنند من مقام محمود و پسندیده میدهم.
«و من الیل فتهجد به نافله لک عسى ان یبعتک ربک مقاماً محمودا».

به شب بر خیز (اى محمد) و گزار، این افزونى است براى تو، امید که خداوند تو را به ایستادن گاهى پسندیده بر پا دارد، که پیشینیان و پسینیان، تو را در آن کار ( نافله) بستایند.

مقام محمود چیست؟
مقام محمود چنانکه از لفظش پیداست معنى وسیعى دارد که شامل هر مقامى که درخور ستایش باشد میشود ولى مسلماً در اینجا اشاره به مقام ممتاز و فوق العادهاى است که براى در سایه عبادتهاى شبانه و نیایش در دل سحر حاصل می شده است.

مفسرین در مورد مقام محمود گفته اند که این مقام همان شفاعت کبراى است.

این تفسیر در روایات متعددى نیز وارد شده است: در تفسیر عیاشى از باقر (ع) یا صادق (ع) میخوانیم که در تفسیر جمله «عسى ان یبعثک ربک مقاما محمودا».

فرمود: «هى الشفاعة».

بعضى از مفسران کوشش کرده اند که از مفهوم خود آیه این حقیقت را دریابند: آنها معتقدند که جمله «عسى ان یبعثک» دلیل بر این است که این مقامى است که خدا در آینده به تو خواهد داد. مقامى است که ستایش همگان را برمى انگیزد، زیرا سودش به همگان میرسد، (چرا که محمود در جمله بالا مطلق است و هیچگونه قید و شرطى ندارد).

از این گذشته حمد و ستایش در برابر یک عمل اختیارى است، و چیزى که واجد همه این صفات باشد چیزى جز شفاعت عامه (صلى اللّه علیه و آله و سلّم) نیست.

این احتمال نیز وجود دارد که مقام محمود همان نهایت قرب به پروردگار است که یکى از آثارش شفاعت کبرى میباشد.
گرچه مخاطب در این آیه ظاهراً (ص) است، ولى از یک نظر میتوان حکم آن را تعمیم داد و گفت همه افراد با ایمان که برنامه الهى روحانى تلاوت و شب را انجام میدهند سهمى از مقام محمود خواهند داشت، و به میزان ایمان و عمل خود به بارگاه قرب پروردگار راه خواهند یافت، و به همان نسبت میتوانند شفیع و دستگیر واماندگان در راه شوند.
زیرا مى دانیم هر مؤمنى در شعاع ایمان خود از مقام شفاعت برخوردار خواهد بود، ولى مصداق اتم و اکمل این آیه شخص (ص) است.
به همین دلیل دوستان خدا همیشه از عبادتهای آ شب برای تصفیه روح و حیات قلب و تقویت اراده و تکمیل اخلاص نیرو می گرفته اند.
در آغاز نیز (ص) با استفاده از همین برنامه مسلمانان را پرورش داد و شخصیت آنها را آن قدر بالا برد که گویی آن انسان سابق نیستند، یعنی از آنها انسانهای تازه ای آفرید مصمم، شجاع، با ایمان، پاک و با اخلاص و شاید مقام محمود که در آیات فوق به عنوان نتیجه نافله شب آمده است اشاره به همین حقیقت نیز باشد.

بررسی روایاتی که در منابع در فضیلت شب وارد شده نیز روشنگر همین حقیقت است؛ به عنوان نمونه:
1ـ پیغمبر اکرم (ص) می فرماید:
«خیرکم من اطاب الکلام و اطعم الّطعام و صلَّی باللیل و الناس نیام».

در سوره ا مر (آیه 9) آمده: آیا انسان ناسپاس بهتر است یا انسانی که در دل شب سجده می کند و خدای را سپاس می گوید، و قنوت خوان است و او از وحشت عذاب آ ت به امید رحمت خداوند ب ا می ایستد و می خواند.

و همچنین در سوره ذاریات (آیه 17) آمده است: آن پرهیزکارانی که بی گمان در بهشت مکان داده شده اند آنهایی هستند که شب ها کم می خوابند و سحرگاهان به استغفار و طلب آمرزش می پردازند. این عبادات شب زنده دار شب را کم می خوابند و به عبادت مشغول می شوند، اما به عبادت خود مغرور نیستند و در هنگام سحر از خداوند طلب آمرزش می کنند.

در سوره سجده (آیه 16) آمده است که: آنها پهلوهای خود را از بستر گرم برمی گیرند، و از خوابگاه خوش دوری می گزینند و خالق و ربّ خویش را می خوانند و از ترس گناهان خویش به رحمت او چشم می دوزند و از آن چیزی که خدا قسمت آنها کرده و روزیشان نموده است انفاق می کنند.

(دو تفسیر در روایات ى وارد شده: تفسیرى به عشاء و اشاره به اینکه مؤمنان راستین بعد از مغرب و قبل از عشاء به بستر نمىروند مبادا خواب آنها را بگیرد، و عشایشان از دست برود زیرا در آن زمان معمول بوده که در آغاز شب به استراحت می پرداختند و مغرب و عشاء را طبق دستور استحباب جدائى میان ( هاى پنجگانه) از هم جدا مى د و هر کدام را در وقت فضیلت خود بجا می آورند. هرگاه بعد از مغرب و قبل از وقت عشا مىخو دند ممکن بود براى عشا بیدار نشوند).

در سوره مزمل (آیه 6) آمده است: خواندن آیات و و راز و نیاز با خداوند و هم صحبت شدن با او در دل شب استوارتر و بهتر است.

در سوره دهر (آیه 26) آمده است که: خواندن آیات و و راز و نیاز با خداوند و هم صحبت شدن با او در دل شب استوارتر و بهتر است.

در سوره آل عمران (آیه 17) آمده است که: این بندگان، صابر و شکیبا در بلایا و سختی ها، راست گفتار و فرمانبر در هر حال و انفاق کنندگان از اموال و آمرزش خواهان در سحرگان. (پس بندگان واقعی خداوند هم صابرند و هم صادق و هم فرمانبر از امر خدایند و هم انفاق کننده و هم استغفار کننده در سحرگاهان و ما می دانیم در شب و در وتر مستحب است هفتاد بار استغفار شود.

در سوره آل عمران (آیه 112) آمده است که: اهل کتاب همه ی ان نیستند، بلکه عده ای از آنها هستند که قیام به حق و ایمان می کنند و پیوسته در اوقات شب آیات خداوند را تلاوت می نمایند در حالیکه سجده می نمایند.

در سوره فرقان (آیه 64) آمده است که: و آنان که برای رضای پروردگار خویش شب ها یا در حال سجده هستند و یا اینکه ایستاده اند آنها شب را تا به صبح بیدارند و خدایشان را عبادت می کنند.

در سوره المزمل (آیه 2) آمده است که: برخیز شب (برای عبادت و ) مگر اندکی (که در این اندک فقط بخواب) نیمی از آن را یا کم کن از آن اندکی.

در سوره الفجر (آیه 3) آمده است که: سوگند به شَفع و سوگند به وَتر. (کلمات شفع و وَتر را معانی مختلفی کرده اند که از جمله معانی، شفع اشاره به دو رکعتی و وَتر یک رکعتی در این فریضه الهی است.

در قرآن مجید از پاداش بزرگ و نفیسی که خداوند به زاهدان شب عنایت می کند، خبر داده، می فرماید: «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ».
هیچ نمی داند که در ازای کاری که انجام داده اند، چه (پاداش مهم) و چشم روشنی ای برای آنها نهفته شده است.

حضرت صادق (ع) در تفسیر این آیه شریفه فرمود:
«ما مِنْ حَسَنَةٍ إِلاّ وَ لَها ثَوابٌ مُبَیَّنٌ فِی الْقُرْانِ إِلّا صَلاةُ اللَّیْلِ فَإِنَّ اللهَ عَزَّ اسْمُهُ لَمْ یُبَیِّنٌ ثَوابَها لِعِظَمِ خَطَرِها قالَ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ».
هیچ کاری نیکی نیست جز آنکه پاداشش در قرآن بیان شده است مگر شب که خداوند به خاطر عظمت شأن آن ثوابش را برملا نکرده و فرموده است: «فَلا تَعلَمُ نَفس».

ممکن است در اینجا این سؤال پیش آید که چرا پاداش عظیم شب مخفی نگاه داشته شده است؟ این سؤال را به سه شکل می توان پاسخ داد:

1. کارهای ارزشمند و عظیم چنان است که حقیقت آنها به سادگی قابل درک نیست، در عین حال پنهان داشتن پاداش آنها نشاط انگیزتر است.
2. قرّة العین و چشم روشنی، آن قدر بزرگ و گسترده است که دانش انسان از رسیدن به تمام خصوصیات آن ناتوان است.
3. چون « شب» مخفیانه و دور از چشم دیگران انجام می گیرد، پاداش آن نیز پنهان و دور از چشم مردمان است.


شب از منظر ائمه معصومین (علیهم السلام)
از رسول خدا (ص) نقل شده است:
«أشرف اُمَّتی حملةُ الْقرانِ و اصْحاب اللَّیلِ».
بزرگان و اشراف امّت من دو گروه اند: حاملان (حافظان) قرآن، و شب زنده داران.

مهمترین نکته ای که بایستیکه به آن توجه زیادی داشته باشید این است که اعمال مستحبه و نوافل در صورتی مفید و مؤثر است که استمرار و تداوم داشته باشد، چنانکه در احادیث آمده است: هر عمل نیکی را که شروع می‎ کنید حداقل آن را تا یک سال ادامه دهید که تأثیر عمل در تداوم آن است.

در حدیثی از (ص) آمده است که: دو رکعت در دل شب پیش من از دنیا و آنچه در آن است محبوتر است.

همچنین رسول خدا (ص) فرمود:
«نزد من دو رکعت در دل شب از دنیا و آنچه در اوست، بهتر است».

نیز آن بزرگوار فرمود: «خداوند، ابراهیم را دوست نگرفت، مگر به خاطر خوراندن طعام (به مردم) و خواندن در شب، درحالی که مردم در خواب بودند».

ما نمی دانیم که این دوستی که خداوند آن را به ابراهیم داده است، چه مقام با عظمتی است. تمام بهشت ها را اگر به ابراهیم خلیل بدهند، در آن نظر نکند. نعمت های آن عالم را با این جهان مقایسه نکن، و بدان که اهمیت پاداش گزاران در دل شب را خداوند می داند؛ اما افسوس که ایمان ما سست است؛ والا چگونه شب را تا صبح به غفلت سپری می کردیم.

آن حضرت در جایى مى فرمایند: آنقدر جبرئیل مرا سفارش به شب کرد که گویا نیکویان امتم شب نمى خوابند. دو رکعت در شب را بر همه دنیا ترجیح مى دهم.

و نیز فرمود: شریفترین امت من اهل قرآن و شب زنده دارند.

و در حدیت دیگری آمده است که: «شرف المؤمن صلاته باللیل‏».
شرف مؤمن به شب اوست.

در حدیثی آمده است: «کذب من زعم انه یحبنى فاذا جنه اللیل نام عنى،الیس کل محب یحب خلوة حبیبه؟» دروغ می ‏گوید آنکه مدعى محبت من است، ولى وقتى شب‏ او را فرا می ‏رسد، مى‏ خوابد، آیا مگر نه اینکه هر عاشقى، خلوت با معشوقش را دوست دارد؟...

تفسیر نمونه جلد 12 صفحه 230 آمده است که: «اى محمد هر چه مى خواهى عمر کن اما بدان که سرانجام خواهى مرد، و به هر چه مى خواهى دل ببند اما بدان سرانجام از آن جدا خواهى شد، و هر عملى مى خواهى انجام ده ولى بدان سرانجام، عملت را خواهى دید، و نیز بدان که شرف مؤمن شب او است، و عزتش خود دارى از ریختن آبروى مردم است».

این اندرزهاى ملکوتى جبرئیل که همه حساب شده است نشان میدهد که شب آنچنان شخصیت و تربیت و ت و ایمانى به انسان میدهد که مایه شرف و آبروى او است همانگونه که ترک مزاحمت نسبت به مردم، سبب عزت خواهد شد.

روزی رسول اکرم (ص) به یکی از اصحابش فرمود: اگر مایلی راه های خیر را به تو نشان بدهم. سپس فرمود: «... قیام الرّجل فی جوف اللّیل یبتغی وجه الله».
(یکی از راهها) برخاستن مرد در دل شب در پی یافتن رضای خداست.

حضرت على (ع) فرمود: هرگاه رسول خدا (ص) براى شب بر مى خاست، نخست مسواک مى کرد، سپس به آسمان مى نگریست و این آیات را مى کرد: «إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لاَیاتٍ لاُِوْلِى الاَْلْبابِ ...».
مسلّماً در آفرینش آسمانها و زمین و آمد و رفتِ شب و روز، نشانه هاى (روشنى) براى مندان است.

حضرت علی (ع) هم در وصف شب زنده داران فرموده است: شب زنده داری خواب را از چشم او ربوده و به امید ثواب ...

پرهیزکاران در شب بپا ایستاده مشغول ند. قرآن را جزء جزء و با تفکر و شه می خوانند و با قرآن جان خود را محزون و داروی درد خویش را می یابند... بکوشید در دل شب ها با شب زنده داری و ...

کجایند یاران شهیدی که رنگ صورتشان از شب زنده داری زرد شده بود ... ای نوف! همانا داوود در چنین ساعتی از شب بر می خاست و ...

صادق (ع) فرمود: «ازجمله سفارش های (ص) به علی (ع) این بود که ای علی! تو را به صفاتی در خودت سفارش می کنم؛ پس آنها را حفظ کن. سپس گفت: «خداوندا! او را یاری نما! تا این که فرمود: بر تو باد شب! برتو باد شب! بر تو باد شب».

حضرت علی (ع) به پسر عمران می فرماید: ای پسر عمران، دروغ می گوید آن ی که گمان می کند مرا دوست دارد در حالیکه چون شب فرا می رسد از من چشم می پوشد و به خواب می رود! آیا نه مگر چنین است که هر عاشقی خلوت با معشوقش را دوست می دارد؟

هان ای پسر عمران، این منم که بر دوستانم مطّلعم؛ چون شب آنان را فرا گیرد چشم دلشان را دگرگون می سازم (که جز من چیزی نمی بینند) و عقوبتم را در مقابل دیدگانشان مجسّم می کنم (بدان گونه که) از راه شهود و رویا رویی با من به مخاطبه می پردازند و حضوراً با من به گفتگو می نشینند. ای پسر عمران، در دل شبهای تار از دلت خشوع و از تنت خضوع و از چشمانت قطرات اشک نثار من بنما و مرا بخوان که مرا به خود نزدیک و اجابت کننده دعوتت خواهی یافت. (بحار الانوار، ج 78، ص 139).

باقر (ع) می فرماید: هیچ قطره ای نیست که نزد خدای عزوجل محبوبتر باشد از قطره اشک در ظلمت شب که از خوف خدا باشد و جز برای او منظوری نباشد.

حضرت علی (ع) فرمود: «طُوبی لِنَفْسِ اَدَّتّ اِلی رَبِّها فَرْضَها، وَ عَرَکَتْ بِجَنْبِها بُؤْسَها، وَ هَجَرَتْ فِی اللَّیْلِ غُمْضَها، حَتّی اِذا غَلَبَ الْکَری عَلَیْها اِفْتَرَشَتْ أرَضَها، وَ تَوسَّدَتْ کَفَّها، فی مَعْشَرٍ اَسْهَرَ عیُونَهُمْ خَوفٌ مَعادِهِمْ، تَجافَتْ عَنْ مَضاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ وَ هَمْهَمَتْ بِذِکْرِ رَبِّهِمْ شِفاهُهُمْ وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ أولئِکَ حِزْبُ اللهِ ألا اِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُون».
خوشا به حال آن که مسؤولیتهای واجب را در پیشگاه خدا به انجام رسانده و در راه خدا هرگز سختی و تلخی را به جان یده و به شب زنده داری پرداخته است و اگر خواب بر او چیره شد بر روی زمین خو ده و کف دست را بالین خود قرار داده و در گروهی است که ترس از معاد، خواب را از چشمانشان ربوده و پهلو از بسترها گرفته و لبهایشان به یاد پروردگار در حرکت و با استغفار طولانی گناهان را زدوده اند: «آنان حزب خداوندند و قطعاً حزب خدا رستگار است».

حضرت رسول اکرم (ص) در ضمن وصیتهای خود به حضرت المؤمنان علی (ع) فرمودند: «عَلیکَ بِصَلوهِ اللّیلِ، بِصلوهِ الّلیلِ، بِصلوهِ اللّیلِ» یعنی سه مرتبه فرمودند:
شب خواندن را بر خود لازم بشمار.

صادق (ع) می فرماید: «لَیْسَ مِنْ شِیْعَتِنا مَنْ لَمْ یُصَلِّ صَلوة اللّیل».
ى که شب نمى خواند، از شیعیان ما نیست.

در حدیثى از صادق (ع) چنین مى خوانیم: «أَبْغَضُ الْخَلْقِ إلى اللّه جِیْفَةٌ بِاللَّیلِ، بطالٌ بِالنَّهار».
مبغوض ترین و ناپسندترین مردم نزد خداوند، ى است که [شب را سراسر به خواب رود] بسان مردارى گندیده و در روز بیکار و تنبل باشد.

صادق (ع): به یکى از یارانش فرمود: «لا تدع قیام اللیل فان المغبون من حرم قیام اللیل».
دست از قیام شب برمدار، مغبون ى است که از قیام و عبادت شب محروم گردد.

ابن یعفور (راوی حدیث) می گوید به حضور صادق (ع) عرضه داشتم قربانت شوم بفرمائید آن ساعتی که نزدیکترین ساعات انسان به خدا و خدا به او نزدیک است کدام ساعت است؟ فرمود: چون آ شب برخیزد در حالی که چشمها در خوابند، وضوئی شاداب گرفته و در عبادتگاه خود بایستد و با توجه قبلی به خدا، تکبیر گفته و با تلاوت فرازهایی از قرآن دو رکعت به جای آورده و آنگاه برخیزد برای ادامه ، در این هنگام از سوی آسمان از جانب عرش، این ندا برخیزد:
ای بنده خدا خوان، الآن، احسان و خیز از جانب عالم ملکوت بر سرت در حال فروریختن است، و فرشتگان از کنار قدمهایت تا عَنان آسمان اطرافت را گرفته اند و خدای مهربان ندا می کند: ای بنده من، اگر بدانی با که در حال گفتگو و راز و نیازی، انفتال از خود نشان نمی دهی.

روای می گوید: عرض ای فرزند (ص) قدایت شوم مقصود از (انفتال) چیست؟
(ع) در حالی که صورت خود را به سمت پشت سر می چرخانید، فرمود: انفتال این است که صورت و بدنت را برگردانی. (محتمل است کنایه از انصراف دل و توجه به غیر خدا باشد).

حضرت صادق (ع) فرمودند: شرافت مؤمن در شب خواندن و عزّت مؤمن در این است که متعرض اعراض مردم چیزهایی که مردم عنایت به پنهان ماندن آن دارند، نشود، به این معنا که تفحص در امور مردم نداشته باشد و غیبت آنان را نکند.

و نیز حضرت صادق (ع) فرمودند: «مال دنیا و فرزندان، زینت زندگی این دنیا و شب، زینت آ ت است».

اسحق بن عمار ضمن روایتی از صادق (ع) نقل می کند که ایشان از پدران بزرگوار و آنان از رسول خدا (ص) نقل می کنند که فرمود: خدای تعالی به بنده ای که شب را در روز قضا د مباهات می کند و می فرماید: ای فرشتگان من، این بنده من چیزی را که به او واجب نکرده ام قضا می کند گواه باشید که من او را آمرزیدم».

اگر مردم می دانستند که (در اثر نخواندن شب) چهار ثواب بزرگ و پاداش همیشگی را از دست داده اند، گریه هایشان بر از دست دادنش طولانی میشد.

صادق (ع) به سلیمان دیلمى فرمود:
اى سلیمان! شب را ترک نکن، همانا زیانکار ى است که از شب محروم بماند.

صادق(ع) فرمود: «نَوْمَة ُالغَداةِ مَشُومَةٌ، تَطْرُدُ الرِّزْقَ وَ تُصَفِّرُ اللَّوْنَ وَ تَقْبحُهُ وُ تُغَیِّرُهُ، وَ هُوَ نَومُ کُلِّ مَشُومٍ، اِنَّ اللهَ تَبارکَ وَ تَعالی یَقَسِّمُ الاَرْزاقَ ما بَیْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ اِلی طُلُوعِ الشَّمْسِ فَاِیّاکُمْ وَ تِلْکَ النَومَة َ».

خواب صبح و بین الطّلوعین ضررهای ذیل را دارد:
خواب نَحْس و نامبارکی است؛ رزق را دور می کند؛ رنگ را زرد و زشت کرده و چهره را تغییر می دهد و آن خواب هر بدخویی است.
به راستی که خداوند سبحان رزقهای بندگان را بین طلوع فجر [ اوّل وقت صبح] تا طلوع خورشید تقسیم می کند؛ پس از چنین خو جدّاً بپر د.
«عن حمران بن اعین عن عبدالله قال: کان علی بن الحسین قاعداً فی بیته اذ قرع قوم علیهم الباب فقال یا جاریة انظری من بالباب؟ فقالوا قوم من شیعتک فوثب عجلان حتی کاد ان یقع فلما فتح الباب و نظر الهیم رجع و قال کذبوا فاین السمت فی الوجوه؟ این اثر العبادة؟ این سیماء السجود؟ انما شیعتنا یعرفون بعبادتهم و شعثهم قد قرحت العبادة منهم الاناف و دثرت الجباه والمساجد خمص البطون ذبل الشفاه قد هیجت العبادة وجوههم و اخلق سهر اللیالی وقطع الهواجر جثثهم المسبحون اذا سکت الناس و المصلون إذا نام الناس و المحزونون اذا فرح الناس یعرفون با هد کلامهم الرحمة و تشاغلهم بالجنة».

حمران بن اعین روایت می کند:
ابو عبدالله صادق (ع) فرمود: سجاد در خانه خود نشسته بود که در زدند به کنیز خود فرمود ببین چه ی در می زند آنها (که پشت در بودند) گفتند ما از شیعیان شما هستیم (از خوشحالی) چنان با عجله برخاست که نزدیک بود به زمین بیفتد وقتی در را باز کرد و به آنها نگاه کرد برگشت و فرمود آنها شیعه نیستند و دروغ می گویند نشانه (بندگی در) سیمایشان کجا است؟ اثر عبادت کجا است؟ نشانی سجود کجاست؟ شیعیان ما به عبادت و به ظاهرشان شناخته می شوند عبادت بینی آنها را (که بسیار به خاک ساییده شده) زخم کرده پیشانی و جای سجده آنها پینه بسته است. آنها از روزه بسیار لاغرند و لبهایشان (از ذکر فراوان) خشکیده است.
عبادت، چهره هایشان را دگرگون کرده و شب بیداری، جوانی را از آنها گرفته است. و روزه گرفتن در روزهای گرم، بدنشان را تکیده کرده است. آنها هنگامی که مردم خاموشند تسبیح خدا را می گویند و وقتی مردم در خوابند می گزارند؛ و زمانی که مردم (به خاطر غفلت) شادمانند ( از خوف خدا) اندوهناکند. آنها را دیگران به زهد (دلبستگی به دنیا نداشتن) می شناسند سخن آنها رحمت است. و آنان برای بهشت در کار و تلاشند.

صادق (ع) می فرماید: «لیس من شیعتنا من لم یصل صلاة اللیل».
ی که شب نخواند شیعه کامل نیست.

صادق (ع) می فرماید: «عن بصیر قال: قال الصادق uشیعتنا اهل الورع و الاجتهاد و اهل الوفا و الامانة و اهل ا هد و العبادة و اصحاب احدی و خمسین رکعة فی الیوم و اللیلة والقائمون باللیل الصائمون بالنهار یز اموالهم و یحجون البیت و یجتنبون کل محرم».
ابو بصیر می گوید: صادق (ع) فرمود شیعیان ما پارسا، کوشا در پرستش خدا، وفادار، امانتدار، زاهد و عابدند آنها در شبانه روز پنجاه و یک رکعت (واجب و مستحب) می گزارند و شب می خوانند و روزه می گیرند و زکات اموال خود را می دهند و حج می گزارند و از هر حرامی دوری می کنند».

حضرت رضا (ع) فرمود: «بدانید که های نافله به خاطر تفاوت مردم در توانشان تشریع شده است؛ زیرا برخی از برخی، قویترند، های واجب برای پایین ترین سطح وضع شده، سپس مستحبات در پی آن آمده است تا قوی و ضعیف در حد توانشان عمل نمایند، بنابراین هیچ فراتر از توانش مکلّف نشده است ... همچنین است روزه و حج و برای هر واجبی، مستحبی بدین معنا وجود دارد.

حضرت رضا (ع) فرمود: «حَسِّنُوا نَوافِلَکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّها هَدِیَّةٌ إِلَی اللهِ عَزَّوَجَلَّ».
های نافله را زیبا ادا کنید و آگاه باشید که آنها هدیه ای به پیشگاه خدای بزرگ است.


انجام مستحبات و ترک مکروهات
یکی از نقطه های آغاز در رسیدن به کمال، زام به نوافل و مستحبات است. نوافل و سنن صالحه چندان مهم است که بعضی از فقها ترک جمیع سنن را از آن جهت که دلیل بر بی اعتنایی به آداب شرع مقدس است حرام دانسته اند.

زام و استمرار بر نوافل و مستحبات سه اثر مهم دارد:
1. گناهان انسان را محو می سازد، چنانکه خداوند متعال می فرماید: «وَ أَقِمِ الصََّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ».
بگذار در آغاز و انجام روز و ساعاتی از شب. زیرا نیکی ها بدی ها را از میان می برد...
و در حدیث آمده است که مؤمن در شب گناهان روز او را از بین می برد. و در بعضی نقل ها آمده است که وِتْر گناهان را از بین می برد.

2. نواقص و کمبودهایی را که بر اثر غفلت یا قصور در فرایض و واجبات رخ داده است، جبران می‎کند. مثلاً نوافل یومیه ـ خصوصاً نوافل شب ( شب)، نواقص های یومیه را مرتفع می سازد، روزه های مستحبّی نواقص روزه های ماه رمضان را برطرف می کند، صدقات مستحبّه کمبودهای واجبات مالی از قبیل زکات و خمس را رفع می نماید و ... احتمال دارد که اعمال مستحبه مطلقاً در رفع نواقص کلیه فرایض و واجبات مؤثر باشد. در این مورد به چند حدیث اشاره می شود.

از باقر (ع) نقل شده است که فرمود: «إنَّما جُعِلْتَ النّافلةُ لِیَتُمَّ بها ما یَفْسُد منَ الْفریضةِ».
نافله برای آن قرار داده شده است که فساد و نقص فرایض را جبران کند.

و در حدیث دیگر آمده است:
«إنَّ تبارکَ و تعالی أتمَّ صلوةَ الْفریضةَ بصلوةِ النّافِلةِ».
خداوند تبارک و تعالی واجب را با نافله کامل کرده است.

ابو حمزه ثمالی می گوید که (ع) فرمود: هیچ ی بدون حضور قلب قبول نیست. من عرض : فدایت شوم، همه ما هلاک شدیم؟ فرمود: نه، زیرا خداوند متعال این گونه عبادات را به وسیله نافله ها کامل می‎گرداند.

3. موجب تقرّب به خداوند سبحان می شود، چنانکه می فرماید: «تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ».
مؤمنان حقیقی شبها پهلو از بستر بر می دارند و خدای را با بیم و امید می خوانند و از آنچه روزیشان کرده ایم انفاق می کنند. پس هیچ نمی داند به پاداش اع ان چه نعمتها به عنوان چشم روشنی برای آنها در عالم غیب آماده شده است.

و در حدیث قدسی آمده است: «... و ما تقرَّب إلیَّ عبدٌ بشیْ ءٍ احبُّ إلیَّ ممّا افْترضْتُ علیهِ و انَّهُ لیتقرَّبُ إلیَّ بِالنّافلةِ حتی اُحبَّهُ فَإذا احْبیْتُهُ کُنْت سَمْعَهُ الّذی یسْمع بِهِ، و بصرهُ الَّذی یُبْصرُ بِهِ و لِسانَهُ الّذی ینْطقُ بِهِ وَیَدَهُ َّی یَبْطِشُ بها، إنْ دعانی أجبتُهُ، و إنْ سَئلنی أعْطَیْتُهُ...».
هیچ بنده ای به عبادتی بهتر از فرایض و واجبات به من تقرّب نجسته است و او به وسیله نوافل به من تقرب می‎جوید تا جایی که من او را دوست بدارم؛ آنگاه که دوستش داشتم من گوش شنوای او و دیده بینای او و زبان گویا و دست توانای او خواهم بود، اگر مرا بخواند پاسخش می دهم و چنانچه چیزی از من بخواهد ارزانی اش می دارم.

در حدیث دیگر آمده است: «صلوةُ النَّوافِلِ قُربانُ کلِّ مؤمنِ ...».
نافله وسیله نزدیک شدن مؤمنان به خداوند است ...

از المؤمنین (ع) روایت است که دل آدمى اقبالى دارد و ادبارى (گاه رو کند و در نشاط باشد و گاه پشت کند و خسته و ملول بود) هرگاه در حال نشاط بود به نوافل بپردازید و چون پشت کند به واجبات اکتفا نمائید. در حدیث دیگر فرمود: اگر نافله به فریضه لطمه زند آن نافله شما را به خدا نزدیک نسازد.

صادق (ع) فرمود: بسا شود که یک جز نیمى از آن یا ثلث یا ربع یا یک پنجم آن بالا نرود زیرا از آن بالا رود و پذیرفته گردد که به دل در آن توجه شده باشد. و اینکه به ما دستور داده اند نافله بخوانیم تا بدین وسیله کمبود قبولى واجب جبران شود.

از آن حضرت رسیده که کوتاه خواندن واجب (که حسب معمول به جماعت ادا مى شود) و طولانى خواندن نافله خود نوعى عبادت است.

از باقر (ع) روایت شده که اگر واجبى بد ار بودى تا آن را قضا نکنى به نافله مپرداز. در حدیث آمده که پیغمبر (ص) از خواندن نافله در این سه وقت نهى نمود:
هنگام طلوع خورشید و هنگام غروب آن و موقعى که آفتاب در وسط آسمان باشد.
و در حدیث دیگر آمده است: مداومت بر کار خیر آثار خوبی از آن ناشی می شود از جمله: ترک کارهای زشت، پرهیز از لغزش و گناه، حصول یقین، حبّ نجات، طاعت خدای رحمان، تعظیم منطق و برهان، دوری از وسوسه و پذیرفتن عدل و گفتار حق. اینها چیزهایی است که شخص دمند از تداوم بر کار خوب به دست می آورد.
و در حدیث دیگر در اهمیت مداومت بر کار خیر از باقر (ع) نقل شده است که آن حضرت همواره می فرمود: هنگامی که بر کار خوبی خود را عادت می دهم دوست دارم که بر آن مداومت داشته باشم.
چنانچه نتوانم آن را در شب انجام دهم قضای آن را در روز بجا می آورم و اگر در روز از من فوت شود در شب آن را قضا می کنم. به راستی محبوبترین عمل نزد خدا عملی است که دوام داشته باشد.

مقصود از زام به نوافل و مستحبات آن نیست که انسان تمام مستحبات را بجا آورد که چنین چیزی نه ممکن است و نه جایز، زیرا نه امکانات اجازه می دهد و نه سایر تکالیف و مسئولیتها برای انسان این همه وقت باقی می گذارد بلکه مقصود آن است که انسان در حدود شرایط و امکانات فردی و اجتماعی اعمالی را انتخاب کند و ملتزم به انجام آن باشد.

در شرع انور نسبت به ای از عبادات و مستحبات و خدمات و صدقات و سنن صالحه بیشتر تأکید شده و سیره و روش اولیای دین و ائمه معصومین (علیهم السّلام) بر زام به این گونه سنن بوده است مانند: قرائت قرآن، تهجّد و شب زنده داری و مناجات و راز و نیاز در دل شب (آنگاه که چشم ها همه در خوابند)، زام به اوّل وقت در های واجب، بجا آوردن پنجاه و یک رکعت در شبانه روز که هفده رکعت آن واجب و بقیه مستحب است به ویژه شب و دو رکعت نافله صبح و دو رکعت نافله عشاء و همواره در روز و شب با وضو بودن، رعایت آداب و سنن و حضور قلب در عبادات، تعقیبات ، شرکت مداوم در و جماعات، طولانی قنوت و سجده های ، و سه روز روزه در هر ماه، زیارت قبور اولیاء و خصوصاً اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ائمه معصومین (علیهم السّلام).

در روایتى از باقر (ع) چنین مى خوانیم که به یکى از یارانش فرمود: «الا اخبرک بال اصله و فرعه و ذروة سنامه».
آیا ریشه و شاخه و بلندترین قله را به تو معرفى کنم؟
راوى عرض کرد بفرمائید: فدایت شوم.
فرمود: اما اصله الصلوة، و فرعه ا کاة، و ذروة سنامه الجهاد!: ریشه اش است و شاخه اش زکات، و قله مرتفعش جهاد است.
سپس افزود: اگر بخواهى تمام ابواب خیر را به تو معرفى کنم.
راوى می گوید: بفرمائید فدایت شوم.

فرمود: «الصوم جنة، و الصدقة تذهب بالخطیئة، و قیام الرجل فى جوف اللیل بذکر الله، ثم قرأ تتجافى جنوبهم عن المضاجع».
روزه سپرى است در مقابل آتش و صدقه محو کننده گناه است، و برخاستن انسان در دل شب او را به یاد خدا مىاندازد، سپس آیه تتجافى جنوبهم عن المضاجع را تلاوت فرمود.

در تفسیر مجمع البیان از معاذ بن جبل چنین نقل شده که در غزوه تبوک در خدمت رسول خدا (ص) بودم، گرما همه را سخت ناراحت کرده بود. (تفسیر نمونه ج: 17 ص: 156).
و هر به گوشه اى پناه می برد، ناگهان دیدم که (ص) از همه به من نزدیکتر است، خدمتش رفتم عرض : اى رسول خدا (ص) عملى به من بیاموز که مرا وارد بهشت کند، و از آتش دوزخ دور سازد.

فرمود: سؤال بزرگى کردى، اما پاسخ آن براى ى که خدا بر او آسان کرده است مشکل نیست سپس افزود: «تعبد الله و لا تشرک به شیئا و تقیم الصلوة المکتوبة و تؤدى ا کوة المفروضة و تصوم شهر رمضان».

خدا را پرستش کن و چیزى را شریک او قرارنده هاى واجب را انجام ده و زکات واجب (حق مستمندان) را اداء کن و ماه رمضان را روزه بگیر.

بعد فرمود: و اگر بخواهى از ابواب خیرات به تو خبر می دهم عرض اى بفرمائید فرمود: «الصوم جنة من النار و الصدقه تکفر الخطیئه و قیام الرجل فى جوف اللیل یبتغى وجه الله ثم قرأ هذه الایه تتجافى جنوبهم عن المضاجع».
روزه سپرى است در برابر آتش و انفاق در راه خدا کفاره گناهان است، و قیام انسان در دل شب براى خشنودى خدا.

سپس آیه تتجافى جنوبهم را قرائت فرمود.
گرچه هیچ مانعى ندارد که آیه مفهوم وسیعى داشته باشد، هم بیدار ماندن در آغاز شب را براى عشاء شامل شود، و هم برخاستن در سحرگاه را براى شب، ولى دقت در مفهوم تتجافى معنى دوم را بیشتر در ذهن منع مىکند، زیرا ظاهر جمله این است که قبلاً پهلوها در بستر آرام گرفته سپس از آن دور مى شود و این مناسب قیام در آ شب براى انجام است، بنابر این دسته اول از روایات از قبیل توسعه در مفهوم و الغاء خصوصیت است.

گرچه درباره اهمیت این پر برکت همان چند روایت فوق کافى به نظر می رسد، ولى این نکته قابل ذکر است که در روایات ى آن قدر اهمیت به این عبادت داده شده است که درباره کمتر عبادتى چنین سخن گفته شده است.

دوستان حق، و رهروان راه فضیلت به این عبادت بىریا که قلب را روشنائى و دل را نور و صفا می بخشد همواره اهمیت بسیار می دادند.

ممکن است بعضى همیشه توفیق بهره گیرى از این عبادت پر برکت را نداشته باشند، ولى چه مانعى دارد که در بعضى از شبها که این توفیق حاصل است بهره گیرند، و در آن هنگام که خاموشى همه جا را فرا گرفته، و اشتغالات