نقشه های توپوگرافی

طریقه ترسیم نیم رخ توپوگرافی و تشخیص یالها و دره ها و تعاریف نقشه های توپوگرافی و چگونگی تشخیص قله ه

طریقه ترسیم نیم رخ توپوگرافی و تشخیص یالها و دره ها و تعاریف نقشه های توپوگرافی و چگونگی تشخیص قله ها و دره ها

نقشه های تو پوگرافی

1.تعریف توپوگرافی:

توپوگرافی از نظر لغوی ، به معنی پستی و بلندی می باشد و در این کتاب منظور از توپوگرافی ، پستی و بلندیهای سطح زمین و یا همان ارتفاع عوارض زمین از سطح دریا می باشد. ارتفاع گاهی بصورت نسبی و گاهی بصورت مطلق بیان میگردد. به طور مثال اگر ارتفاع کوه دماوند را نسبت به ارتفاع تهران مقایسه نمائیم به آن ارتفاع نسبی می گویند. ( مثلاً بگوئیم کوه دماوند به اندازه h متر از تهران بلند تر می باشد.) ولی چنانچه ارتفاع یک عازضه نسبت به یک سطح مبنا بیان گردد به آن ارتفاع مطلق می گویند.

سطح مبنای ارتفاعات عموماً سطح دریاها و آبهای آزاد می باشد.که در ایران سطح دریای آبهای بندر فاو در خلیج فارس انتخاب شده است . و ارتفاع تمام عوازض خشکی ، اعم از کوه، دشت، ، دامنه،و...نسبت به آن سنجیده می شود.

محتوی نقشه های تو پوگرافی شامل عناصر مختلف طبیعی و انسانی می باشد. ناهمواریهای سطح زمین تا حد کوچکترین تپه ها م حتی شیارهای ناشی از سیلابها،جنگل ها، بیشه ها ، با تلاق ها، ماسه زارها ، دریاچه ها ، آبهای جاری ، انواع راه ها ، پل ها ، کانال، از ای بزرگ گرفته تا روستاها بعضاً تا حد خانه های منفرد و ده ها عناصر دیگر روی این نقشه ها نشان داده می شود.

2.مشخصات کلی نقشه های توپوگرافی:

الف-پایه و اساس نقشه های توپوگرافی بر روی خطوط تراز است. خطوط تراز با خطوط میزان منحنی عبارت است از کلیه نقاط هم ارتفاع منطقه که به وسیله منحنی نمایش داده می شود

ب-هر نقشه به وسیله دو نوع منحنی میزان مشخص می شود.

خطوط میزان اصلی ضخامت بیشتری داشته و فاصله دو خط میزان اصلی است که بستگی به اشل نقشه دارد.

تعداد خطوط میزان فرعی که در بین دو منحنی خط میزان اصلی قرار گرفته اند بستگی به اشل نقشه داشته و از طرف دیگر ضخامت کمتری نسبت بخطوط اصلی دارند.خطوط میزان منحنی در نقشه های رنگی با رنگ قهوه ای مشخص می شوند.ج- هر چه تعداد خطوط میزان فرعی زیادتر باشد نقشه دقیق تر می باشد . مثلاً در نقشه های با مقیاس000/250 : 1 که فاصله دو خط میزان اصلی 50 متر است 5 خط میزان فرعی قرار گرفته است.

د-هر چه خطوط میزان به هم نزدیکتر باشند شیب تندتر است و بر ع . بنابراین در مناطق کوهستانی و دامنه های پرشیب منحنی ها به هم نزدیکتر بوده که گاهی شمارش آنها مشکل می باشد . ولی در مناطق مسطح و دشتی منحنی ها از یکدیگر دور می شوند.

که دره ها و ستیغ ها را در روی نقشه های توپوگرافی بآسانی می توان مشخص نمود . اگر ارتفاع افزایش یابد نمایش دهنده یک یال و ستیغ و اگر ارتفاع کاهش یابد دره ها را نشان می دهد.

3.نمایش عوارض مختلف سطح زمین در نقشه های توپوگرافی:

قبل از کار با نقشه های توپوگرافی لازم است کاربر، شناخت جامعی نسبت به چگونه تشخیص دادن عوارض سطح زمین ، به کمک خطوط توپوگرافی را داشته باشد.در همین خصوص چند عارضه مهم ، از قبیل: کوه دامنه ملایم ، دامنه تند ، دشت ، گودال ، آبراهه ، یال، قله ، گردنه و پرتگاه با رسم شکل تشریح می گردد.

1-3- نمایش کوه بر روی نقشه توپوگرافی:

کوه غالباً به شکل دوایر بسته نشان داده می شوند. به این صورت که ، اولین دایره ای که کوچکتر از دیگر دوایر می باشد، مریوط به قله کوه و سایر دوایر که دایره قله را احاطه می کنند ، دامنه کوه می باشد. این دوایر از سمت قله به طرف پای کوه بزرگتر می گردند و بزرگترین دایره مربوط به پای کوه می باشد.

2-3-دامنه ملایم و دامنه تند:

دامنه های کم شیب تپه های و کوه ها در نقشه های توپو گرافی از روی فواصل خطوط توپوگرافی آنها ، نسبت به دامنه های پر شیب متمایز می گردند. بدین صورت که فواصل منحنیهای میزان ،در دامنه های کم شیب ، تقریباً ، ی ان بوده و فاصله آنها از یکدیگر، کمی بیشتر از دامنه های پر شیب دیده می شود .

همجنین نوعی دیگری از دامنه هم وجود دارد که شیب آن در طول دامنه ، گاهی تند و گاهی تند و گاهی کند می شود، که به آن دامنه غیر یکنواخت گویند

3-3-دشت و اراضی مسطح:

اراضی دشتی بر روی نقشه ها ی تو پو گرافی ، توسط فاصله بین خطوط میزان ، مشخص می شوند . در یک نقشه توپوگرافی با مقیاس مشخص ، مثلاً1:50000 مناطق مسطح دارای منحنیهای میزان ، تقریباً صاف و فاصله خطوط منحنی آن نسبت به بخش کوهستان بیشتر می باشد.

در کویرها فواصل خطوط میزان منحنی از یکدیگر به اندازه ای زیاد می شود که حتی خطوط میزان فرعی (خطوط10متری)هم قابل نمایش می باشند.

نمایش گودال، بر روی نقشه های ، ظاهراً شبیه به منحنیهای میزان کوهستان می باشد ، با این تفاوت که ارتفاعات ، بر ع می گردد.

5-3- یال و آبراهه:

یال و آبراهه از نظر شکل خطوط منحنی میزان شبیه به هم میباشد وتنها از روی ارتفاع خطوط میزان مشجص می گردند هر چند در نقشه های توپوگرافی ، آبراهه های اصلی به رنگ آبی می باشند ، ولی بسیاری از ابراهه های فرعی ، فاقد رنگ آبی بوده و تنها از روی ارتفاع خطوط میزان مشخص می گردند.

همان طور که در تصویر 6 مشاهده می شود، برای رسیدن به یک قاعده کلی ، جهت تشخیص یال و آبراهه می توان گفت: چنانچه بر روی نقشه توپوگرافی ، از ارتفاعات کم، به سمت ارتفاع زیاد نگاه کنیم ،هرکجا خطوط میزان به شکل علامت 7 باشند نشانه یال و چنانچه به شکل 8 باشند نشانه آبراهه می باشد.

6-3- قله ، گردنه ،دامنه، و پرتگاه:

الف( قله: همان طور که درتصویر 7 آمده است . شکل قله بر روی نقشه های توپوگرافی به شکل دوایر بسته بوده و کوچکترین دایره که عموماً بالاترین ارتفاع را نسبت به خطوط منحنی میزان اطراف خود دارد ، قله کوه با قله تپه نامیده می شود.

همچنین گاهی یک علامت ضربدر ، درون دایره قله مشاهده می کنیم که در کنار آن یک عدد نوشته شده و آن نشان می دهد که انتهایی ترین نقطه قله ، چه ارتفاعی دارد

ب)گردنه: هنگامی که دو قله ، کنار هم قرار بگیرند ، بین آنها یک گردنه وجود دارد که در نقشه های توپوگرافی به صورا یک فاصله ( تصویر7) مشاهده می شود.

گردنه از نظرتعریف ، یک منطقه نسبتاً مسطح می باشد که همیشه بین دو قله قرار دارد.

ج) دامنه : فاصله بین دو یال و آبراهه ، دامنه نامیده می شود.

د)پرتگاه : همان طورکه در تصویر 8 آمده است. چنانچه خطوط توپو گرافی یک دامنه ، خیلی به یکدیگر نزدیک شوند؛به طوری که تقریباً روی یکدیگر قرار بگیرند ، به معنی آن است که دامنه دارای شیب بینهایت بوده و به شکل دیواره و یا پرتگاه در سطح زمین مشاهده می شود.

تصویر8: شکل قله ، گردنه،دامنه و پرتگاه را بر روی زمین و همچنین بر روی نقشه تو پوگرافی نشان می دهد.

تصویر8: شکل قله ، گردنه،دامنه و پرتگاه را بر روی زمین ورسم آن بر روی زمین و رسم آن بر روی نقشه توپو گرافی به طور کلی اگر خط الرأس ها و دامنه ها را یکجا در نظر بگیریم این دو عارضه در یک مکان و در کنار یکدیگر اشکال متنوعی از ناهمواریها را ایجاد می کنند که می توان آنها را به سه دسته تقسیم نمود .

1-ناهمواریهای متقارن

2-ناهمواریهای نامتقارن

3-ترکیبی از ناهمواریهای متقارن و نامقارن (ناهمواریهای مرکب )

در ناهمواریهای متقارن فواصل منحنی های تراز دو دامنه شیب به یکدیگر یک خط الرأس تقریباً یکنواخت است اگر در محل تلاقی منحنی های تراز زاویه تند تشکیل شود ناهمواری را زاویه دار متقارن می خوانند اگر محل تلاقی منحنی های تراز زاویه تند تشکیل دهند ناهمواریها را منحنی وار و متقارن می نامند ( مثل قله دماوند )

در ناهمواریهای نا متقارن فواصل منحنی های تراز دو دامنه نسبت به یک خط الرأس یکنواخت و ی ان نمی باشد . بررسی نقشه های توپوگرافی . اگر خط الرأس ها را مشخص منحنی های تراز از یکدیگر فاصله می گیرند این نوع ناهمواریها نیز می توانند زاویه دار یا منحنی وار نا متفاوت در ناهمواریهای مرکب ترکیبی از وضعیت هر دو ناهمواری قبلی مشاهده می شود .

4-ترسیم نیمرخ توپوگرافی :

نقشه یک تصویر کاملاً افقی از سطح زمین است و نگاه ما به سطح نقشه به صورت یک دید عمودی و از بالاست از این رو ، درک پستی ها و بلندیها برای افراد ،بویژه افارد غیر ماهر ، بسیار مشکل است . نیمرخ تو پو گرافی ، یک دید افقی از عوارض موجود در نقشه برای ما فراهم می سازد تصاویر شماره 1-4 تا 4-4 مراحل تهیه نیمرخ توپو گرافی را نشان می دهد

2-ابتدا، یک امتداد معینی را روی نقشه ترسیم نمایید (تصویر 1-4 امتداد ba ) بهتر است امتداد رسم شده عمود بر عارضه باشد طول آن با توجه به هدف و به دلخواه می تواند انتخاب گردد .

3-یک نوار کاغذی در کنار امتداد تعیین شده قرار داده و سپس رقم ارتفاعی هر منحنی را در محل برخورد با لبه کاغذ روی آن بنویسید

4-یک محور مختصات ترسیم نمایید ( تصویر 3-4 ) محور عمودی ، نشانگر ارتفاع منحنی ها و محور افقی ، بیانگر فاصله افقی و محل قراردادن لبه کاغذ است .

سپس نوار کاغذی را در زیر محور افقی قرار داده ومحل نقاط ارتفاعی را نشان می دهد.

- مقیاس ارتفاعی نیمرخ :

در ای موارد ازجمله در نقاط کم شیب ، برای اینکه عارضه در نیمرخ ، نمود بهتری داسته باشد بهتر است درمقیاس ارتفاعی مبالغه صورت پذیرد به عبارتی در سطوح کم عارضه چنانچه بخواهیم نیمرخ را هم مقیاس با نقشه ترسیم نماییم امکان دارد به طور برجسته و خوب نمایش داده نشوند تصویر شماره 5-4 دو نیمرخ ترسیم شده را در دو مقیاس ارتفاعی متفاوت نشان می دهد .

تهیه نیمرخ از مسیر رود خانه :

یکی اززمینه های کاربردی نیمرخ ، ترسیم نیمرخ آبراهه در حوضه های آبخیز است همچنین در نقشه های زمین شناسی یا ژئومورفولوژی ، نیمرخها را به صورت منحنی و یا ش ته ترسیم می نمایند اصول ترسیم می نمایند . اصول ترسیم با روش ذکر شده

ی ان است فقط باید لبه نوار کاغذی همزمان با انحنای مسیر نیمرخ حرکت داده شود و ارتفاع منحنی ها بصورت تکه تکه برداشت گردد

- اندازه گیری فاصله از روی نیمرخ :

نقشه ، تصویر افقی است بنابراین فاصله ها و مسافت ها را در یک امتداد کاملاً افقی به دست می دهد چنانچه بخواهیم فاصله دو نقطه را در راستای توپو گرافی منطقه اندازه گیری نماییم ساده ترین روش ، ترسیم یک نیمرخ از آن مسیر در مقیاس ارتفاعی واقعی است و سپس اندازه گیری طول منحنی نیمرخ با استفاده از دستگاه کورویمتر و سایر روشهای اندازه گیری فاصله است .

- نکات قابل اهمیت در ترسیم نیمرخ:

در انتقال نقاط به لبه کاغذ ، در سطوح که شیب یکنواخت و به عبارتی فاصله منحنی ها تراز ی ان ، علامت زدن محل برخورد تمام منحنی ها به لبه کاغذ لازم نیست بلکه فقط تغییر شیب ها باید علامت زده شود .

رأس قله ها و گودی خط القعر ها و نیز ارتفاع :

هر کدام باید به تقریب مشخص شده وروی نیمرخ انتقال داده شود .

- امتداد نیمرخ باید یا توجه به هدف تعیین گردد یا در شرایط عمومی باید عمود بر عارضه باشد و بهتر است از خطوط بیشترین شیب پیروی نمایند .