این یادداشت در شماره ی 166 (آذر 1395) ماهنامه ی همشهری ... دنامه منتشر شده است.


آوینی در 12 جلد

پس از شهادت سید مرتضی آوینی در فرودین 1372 موسسه روایت فتح، که تا آن روز فقط مشغول تولید ... های مستند جن ... بود، زیرمجموعه ای تأسیس کرد با نام «دفتر تنظیم و نشر آثار شهید آوینی». این دفتر ظرف مدت 15 سال 12 جلد کتاب از مجموع 200 مقاله و نزدیک به 2700 صفحه مکتوبات شهید آوینی را در انتشاراتی با نام «ساقی» منتشر کرد. محتوای همه ی این کتاب ها پیش از این، چه در مجلات، چه به صورت متن گفتارِ ... های مستند و چه به شکل کتاب، منتشر شده بود.

برای «تنظیم» مکتوبات آوینی راه های متفاوتی وجود دارد. راهی که دفتر نشر آثار پیش گرفت طبقه بندی موضوعی آثار او بود. مثلاً کتاب «رستاخیز جان» شد کتاب فرهنگ و ادبیات و کتاب «آغازی بر یک پایان» کتاب انقلاب ... ی و به همین ترتیب «آیینه ی جادو» کتاب سینما و «انفطار صورت» کتاب گرافیک. تکلیفِ مجموعه هایی مثل «توسعه مبانی تمدن غرب» و «فتح خون» هم که از قبل معلوم بود. آوینی آن ها را به صورت سلسله ای نوشته بود و کار تدوین کنندگان را راحت کرده بود.

اگرچه طبقه بندی ساقی معقول و منطقی به نظر می رسد و مزایای خودش را نیز دارد، به گمان من زمینه ساز سوءتفاهمی شده است که باید با خوانش متفاوت آثار آوینی به حل آن پرداخت. سعی خواهم کرد به اجمال پیشنهادم را شرح بدهم. معتقدم آوینی را باید بر مبنای زمان نگارش آثارش بخوانیم. یعنی یا از ابتدا به ترتیب زمان و یا این که در هر موضوع مکتوبات را به ترتیب تاریخ (و حتی مکان انتشار) منظم کنیم. به علاوه اگر آوینی مقاله اش را در واکنش به مطلبی دیگر نگاشته است، در کنار هر اثر ارجاعات آن را نیز بیاوریم تا مقصود ایشان حتی المقدور بهتر فهمیده شود.

دسته بندی «دفتر نشر آثار» اگرچه عمدتاً ترتیب زمانی انتشار آثار را در نظر گرفته است، چون «بر مبنای زمان» تنظیم نشده این تصور را ایجاد می کند که خود شهید آوینی این کتاب ها را به همین شکل و به یک باره نگاشته است. در حالی که نه تنها این کتاب ها، جز دو مورد (آیینه ی جادو جلد 1 و فر ... دیگر)، به دست آوینی تنظیم نشده اند، بلکه قصد او دست کم در ابتدا انتشار آن ها به شکل کتاب نبوده است. آوینی این مقالات را در سوره و چند مجله ی دیگر منتشر کرده است و به همین دلیل همه ی اقتضائاتِ رو ... مه نگاری بر این مقالات هم حاکم است. مهم تر از همه، بستر انتشار آن ها، ان ... زه ی نویسنده، تعامل او با فضای فرهن ... و در یک کلمه «زمان».

سعی خواهم کرد نخست با روایت مختصر ماجرای رو ... مه نگاری شهید آوینی تصویری از «کار» او ارائه بدهم و سپس با ذکر دو مورد از تبعات نگاه زمان مند به آثار ایشان بصیرت های منطوی در این نگاه را آشکار کنم. بصیرت هایی که با هوشمندی می تواند از شخص آوینی نیز فراتر رفته و ما را به احوال تاریخی زمان او آشناتر کند.

آوینی رو ... مه نگار می شود

تا آن جا که می دانیم سید مرتضی آوینی پیش از انقلاب جز یک کتاب، که آن هم خیلی زود به دست خودش جمع می شود، متنی منتشر نکرده است. بعد از انقلاب هم دغدغه ی اصلی او نوشتن نیست، اگرچه متن ... های مستندی را که می سازد، خودش می نویسد. سه چهار سالی طول می کشد، در سال 1362، تا اولین یادداشت او در «اعتصام»، مجله ای به سردبیری برادرش، منتشر شود. 2 سال بعد آوینی، این بار به درخواست یکی از دوستانش، در مجله ی «جهاد» سلسله مقالاتی را می نویسد با عنوان «تحقیقی مکتبی در توسعه و مبانی تمدن غرب».

تا جنگ هست آوینی فرصتی برای نوشتن، به صورت حرفه ای، نمی یابد. کار نوشتن به همین تک و توک مقاله ها و یادداشت ها محدود می ماند. ساخت مستندهای روایت فتح بعد از پایان جنگ متوقف می شود و این وضعیت تا سال 70 که موسسه روایت فتح تأسیس و ... سازی از سر گرفته می شود، ادامه دارد. درست چند ماه بعد از تعطیلی روایت فتح، آوینی به حوزه ی هنری سازمان تبلیغات ... ی می رود و مجله ای راه می اندازد با نام «سوره». شماره ی اولِ سوره فروردین 1368 منتشر می شود.

اولین سرمقاله ی آوینی با عنوان «به کجا می رویم؟» و اولین مقاله ی او در مجله سوره با عنوان «منشور تجدید عهد هنر» در همین شماره، بدون درج نام وی، منتشر می شود. سوره مجله ی پرطرفداری نیست و بسیار خوانده نمی شود، اما نقش مهمی در فضای فرهن ... آن روزها دارد. فارغ از یادداشت های آوینی، آدم هایی که در سوره می نویسند و جریانی که از قِبَل آن ها راه می افتد، مهم و تأثیرگذار است. بخش عمده ی آن چه احتمالاً درباره ی اختلاف نظر حزب اللهی ها با آوینی شنیده اید بیشتر از آن که به نوشته های او مربوط باشد، که بعید می دانم این افراد آن موقع چیز زیادی از آن ها را خوانده باشند، محصول رویه ای ست که آوینی در جذب و دفع آدم ها و مدیریت مجله پیش می ... رد.

مشهور است که آوینی شخصیت ... ای نبوده و در مواجه اش با امور نگاه حکمی - فلسفی داشته است. این ها احکامی ست که اجمالاً درست است. منتهی نباید تصور کنیم که چیزهایی که آوینی نوشته یک سره رو به تاریخ بوده و او هیچ کاری نداشته است با جماعت ژورنالیست زمان خودش، ژورنال های مهم آن موقع و حرف های پر سر و ص ... که می زدند. حرف هایی که ممکن است خیلی های شان امروز نه مهم به نظر برسند و نه هیجانی ایجاد کنند. این که واکنش آوینی، تا جایی که می توانسته، سیاست زده نبوده و عمق و دقتی بسیار بیشتر از یک رو ... مه نگار عادی داشته، حرف درستی ست ولی حذف بستر زمان از مکتوبات آوینی کمکی به فهم بهتر او که نمی کند هیچ، کار را به سوء تفاهم هم می کشد.

جالب است بدانید که نزدیک به ده درصد از مقالاتِ مجموعه ی آثار شهید آوینی مستقیماً در واکنش به مجلات آن زمان نوشته شده است و این یعنی آوینی خودش در متن مقاله به منشأ آن یادداشت اشاره کرده است. دست کم دو تا سه برابر این تعداد هم به صورت غیرمستقیم ناظر به تحولات و جریانات آن روزهاست که حالا یا اصلاً تصوری از آن ها نداریم یا تصورمان چندان دقیق و نزدیک به واقع نیست.

حتماً شنیده اید که آوینی در انتقاد از خاتمی یا بهنود یا سروش چیزهایی نوشته است. درست است، آوینی از این آد م ها انتقاد کرده. انتقادهایش گاهی تند و تیز هم بوده. منتهی خاتمی، بهنود و سروشِ زمان آوینی و تصویری که از آن ها در آن دوره وجود داشته با شمایلی که ما از این آدم ها داریم، تفاوت های زیادی دارد. خاتمی ... ارشاد بوده نه مخالف رسمی نظام، سروش ... ... ی بوده که جلسات شرح نهج البلاغه اش هم داشته و هنوز حرف تابوشکنانه ای درباره ی ... زمان (عج) و ... آن هم در نزده است. مسعود بهنود هم رو ... مه نگاری بوده که مثل خود آوینی مجله ای داشته (به اسم آدینه) که به صورت قانونی و داخل کشور فعالیت می کرده است. گذشته از این، آوینی فقط از این آدم ها انتقاد نکرده است. این که چرا مشخصاً به دو سه مطلبی که در نقد آن ها نوشته این اندازه توجه می شود، نشان می دهد که ما با آوینی آن طور که می پسندیم معامله می کنیم.

به علاوه مقالات آوینی فقط در سوره منتشر نشده است. فار ... ، فرهنگ و سینما، ماهنامه ی ... و کیهان فرهن ... بخشی از مجلاتی ست که آوینی یا در آن ها یادداشتی منتشر کرده یا با آن ها مصاحبه کرده است. این همکاری نشان می دهد شهید آوینی بیشتر از آن چه امروز تصور می کنیم در متن جریانات فکری – فرهن ... زمان خودش حاضر بوده است. البته انتشار مطلب در بعضی از این ها دل ... های فرامتنی هم داشته و دارد. مثل مصاحبه اش با ماهنامه ی ... که همان موقع هم حساسیت هایی درست می کند. به هر حال آوینی با ژورنال های زمان خودش بده بستان داشته، به آن ها مطلب می داده، با آن ها مصاحبه می کرده، برای نظرسنجی هایی که در مجلات شان منتشر می ... د پاسخ هایی می نوشته، در مجله ی خودش میزگرد برگزار می کرده و با آد م های مختلف در آن ها گفتگو می زده است. همه ی این ها یعنی فهم متن های آوینی مست ... م فهم بستر انتشار آن هاست و حداقل چیزی که درباره ی این بستر باید بدانیم «زمان» است.

آدم زنده نشو و نما می کند. بزرگ می شود و رنگ عوض می کند. چهره اش در 2 ماه ... با چهره ی 20 سال ... اش جز شباهت هایی محو و کم رنگ، از زمین تا آسمان فرق می کند. فقط مرده های مومیایی شده، اگر متلاشی نشوند، سال به سال بدون تغییر و همین طور ثابت می مانند. این قصه فقط قصه ی صورت ظاهرمان که نیست. اتفاقاً سیلان و صیرورتِ فکر آدم های «اهل فکر» اگر بیشتر از تغییر و تحول جسم شان نباشد، کم تر از آن نیست. حالا ما همه ی آثار آوینی را کنار هم و بدون درنظر گرفتن همه ی تصمیم های پشت آن ها و زمینه و زمانه ی انتشارشان می خوانیم و گاهی «به سختی» با تکلف تلاش می کنیم تا روایتی یک دست و تخت و صد البته بی جان از آوینی ارائه دهیم.


این صیرورت را می شود با کمی ممارست در تک تک آثار شهید آوینی نشان داد. سرعت که صفت رو ... مه نگاری است باعث می شود این تغییرات بیشتر هم به چشم بیاید. منتهی من برای آن که بتوانم تصویر روشن تری از این تحول ترسیم کنم دو نمونه از متون ابت ... و انتهایی آوینی را انتخاب ... . سعی ... یکی به تغییر زبان و فرم نوشتن آوینی نزدیک باشد و یکی به تلقی های فلسفی اش. سرنخ های مشابه را بیرون کشیدم و کنار هم گذاشتم. نتیجه چیزی شد که در بند بعدی می خوانید.

آوینی در دو پلان

1. شهید آوینی در مجموع مقالات کتاب «توسعه و مبانی تمدن غرب» به بیش از 30 عنوان کتاب و مقاله ارجاع می دهد. شبیه همین وضعیت درباره ی «حکومت فرزانگان» هم صادق است. این ارقام در اثری مثل «فر ... دیگر» به کمتر از نصف کاهش پیدا می کند. گذشته از این تفاوتِ کمّی، ارجاعات کتاب «توسعه...» برای پُر ... پشت استدلال های نویسنده به کار می رود و این آوینی است که به محتوای آن ها متوسل می شود، در حالی که در کتاب «فر ... دیگر» ارجاعات در بیان او منحل می شوند و این بار آوینی از آن ها استفاده می کند. به این نمونه در صفحه ی 24 کتاب «توسعه...» نگاه کنید:

انسان فطرتاً در جست و جوی بهشت است؛ همان بهشتی که از آنجا هبوط کرده است، و جاذبه های درونی او به سوی عالمی متعادل، زیبا، و جاودانه از همین جا ناشی می شود. علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیات مربوط به آفرینش انسان و هبوط او، در سوره ی «طه» آن بهشت را بهشت اعتدال می خوانند و می فرمایند:

«...این داستان... حال بنی نوع آدم را بر حسب طبع زمینی و زند ... مادی اش تمثیل می کند و مجسم می سازد، زیرا خدا او را در بهترین قوام خلق کرده، و در نعمت هایی بی شمار غرق ساخته، و در بهشت اعتدالش منزل داده، و از تعدی و ... وج به یک سوی افراط و تفریط که ناشی از پیروی هوای نفس و تعلق به سراب دنیا، و در نتیجه فراموشی جانب رب العزه است تهدید فرمود...»

و حالا به ارجاعی مشابه در مقاله ی «آ ... ین دوران رنج» در «کتاب فر ... دیگر»:

رنج بشری با هبوط آغاز می شود، با فرو افتادن از بهشت مثالی؛ بهشتی که در عین حال مثالی است از ذات آدم و حقیقت وجود او. بازگشت آدم نیز به همین بهشت است، که با توبه میسر می شود... و نیهیلیسم ظلمات آ ... ین مرحله ی هبوط، قبل از توبه و بازگشت است و این مرحله باید هم که با بیشترین رنج همراه باشد، رنجی که بیش از هر چیز رنجِ عدم قرب است، رنج بُعد از حقیقت است. نیهیلیسم، در نهایت، انکار ذات مقرب انسان است تا عشق به رجعت نیز به نهایت ظهور رسد و جان انسان را تسخیر کند. تا دور نشوی، کی قدر قرب را در خواهی یافت؟ ارنست یونگر می نویسد:

«روشنی آنگاه می درخشد که تاریکی ی ... ره بر آسمان چیره شده باشد.» (ص 74)

می بینید که آوینی در نمونه ی دوم نه تنها سخن خود را بر آن چه یونگر می گوید «مبتنی» نکرده بلکه آن را گرفته و در ایده ی خودش منحل نموده است. نتیجه این شده که «تاریکی» به «ظلمات هبوط» و «روشنی» به «توبه و بازگشت» بشر تعبیر شده است. اوج کار آوینی همین است؛ به تأویل بردن.

2. غرب قطعاً یکی از مهم ترین موضوعاتی ست که شهید آوینی در اغلب آثارش به آن توجه کرده است؛ اگر مهم ترین موضوع نباشد. با وجود آن که ... فات آوینی به غرب از همان اولین مقالات «اعتصام» آشکار است، این ... فات همیشه یک صورت نداشته است.

مثلاً به این دو فراز درباره ی غرب و توسعه در کتاب «توسعه و مبانی تمدن غرب» توجه کنید:

جامعه ی توسعه یافته جامعه ای است که در آن همه چیز حول محور مادی و تمتع هر چه بیشتر از لذایذی که در کره ی زمین موجود است معنا شده و البته برای اینکه در این چمنزارِ بزرگ همه بتوانند به راحتی بچرند یک قانون عمومی و دموکراتیک لازم است تا انسان ها را در عین برخورداری از حداکثر ... (ولنگاری) از ... به حقوق یکدیگر باز دارد. این توسعه که نتیجه ی حاکمیت سرمایه یا سرمایه داری و اص ... بخشیدن به اقتصاد نسبت به سایر وجوه حیات بشری است محصول مادی گرایی و تبیین مادی جهان و طبیعت است. (ص 20)

در مرتبه ی روح ... گرایش های حیوانی بر سایر وجوه و ابعاد وجودی انسانی غلبه می یابند و بشر مصداق اولئک کالانعام بل هم اضل قرار می ... رد. به همین علت است که تفکر غالب بشر در مغرب زمین بدین سمت متمایل شده که انسان را در زمره ی حیوانات قلمداد کند. اگر نه، معارف الهی تأکید دارند که رسیدن به انسانیت با گذشت از مراتب حیوانی میسر است نه توقف در آن. (ص 41 و 42)

آیا این جملات اشتباه است؟ نه. آیا آوینی جایی از آن ها برگشته است؟ بازهم نه. اما وقتی به تع ... ر او در مقاله ی «نقاشی برای نقاشی» یا «آ ... ین دوران رنج» نگاه می کنیم با غرب دیگری روبرو می شویم. این بار مواجه ی ما نه از زاویه ی اخلاق یا سیاست که از جنس حکمت و فلسفه است:

اینجا که بشر امروز به آن رسیده قعر وجود است... و براى ما که قوس صعود و نزول عالم وجود را در اتحاد با یکدیگر می بینیم، این سخن معنایى بس ژرف و گسترده دارد، و از همین لحاظ است که ما اجازه نداریم به تجربه تاریخى انسان معاصر بی اعتنا بمانیم و یا حتى آن را تحقیر کنیم. اگر انسان به قعر وجود خویش دست نیابد، چگونه خواهد توانست که اوج آن را باز پیدا کند؟ و اگر در این سخن، قعر و اوج را آن سان که معمول است به مفهوم اخلاقى لفظ ب ... ریم، از وصول به حقیقت آن باز خواهیم ماند. قعر و اوج وجود بشر، در واقعیتِ هستى او به هم برآمیخته است و انسان در مهبط است که بهشتى را که از آن فرو افتاده باز می شناسد. (انفطار صورت، ص 79)

تقدیر تاریخ _ و یا حو ... آن _ به واسطه ی اراده ی انسان ها به ظهور می رسد، اما نه آن چنان که بلااراده بازیچه ی «روح زمان» باشند، و البته مراد از روح زمان نه آن چیزی است که هگل در فلسفه ی تاریخ می گوید. اینکه در هر زمانه انسان ها بر امری اتفاق رأی می یابند و ان ... زه ها و ... شه های مشترکی پیدا می کنند تصادفی نیست. در هر زمانه بشر _ در مصداق جمعی خویش _ عهد تازه ای می بندد و این عهد تازه ملازم است با تعهدی تازه در تفکر بشر و اراده ی او. با اجتماع انسان ها بر غایاتی واحد، وجود افراد در وجودی کلی تر مستحیل می شود که هم در مرتبه ی ذات و هم در مرتبه ی صفات و افعال، از نحوی وحدت و کلیت برخوردار است. تاریخ حیات همین مصداق جمعی بشر است که فراتر از افراد وجود دارد. (فر ... دیگر، ص 73)

می بینید که حالا غرب نه محصول یک وضعیت اخلاقی، چیزی مثل ... یا سودپرستی، بلکه حو ... تاریخی انسان امروز و اصلاً مرحله ای ست از مسیر تکامل بشر. درک این نحوه ی مواجه دشوارتر، دیریاب تر و حتی آزاردهنده است. مقایسه می تواند تا ده ها مورد ادامه پیدا می کند. مثلاً درباره ی سینمای غرب، سینمای ... ی یا دینی، حقیقت و سینما، ... و ... و حتی تصور می کنم پای مقایسه می تواند به ... سازی او هم باز شود و تفاوت هایی معنادار در روایت فتح های متقدم و متأ ... پیدا شود. توجه کنید که با این حال، من نمی خواهم عجولانه به این نتیجه برسم که حرف های ابت ... آوینی را باید کنار بگذاریم. درست برع ... . به گمان من فهم آوینی اتفاقاً موکول به فهم و خوانش «همه »ی آن چیزی ست که او از «ابتدا تا انتها» نگاشته است. اما این خوانش مشروط به شرط هایی ست. اولین آن ها و یکی از مهم ترینِ آن شرط ها در نظر داشتن زمان است که زمینه ی اساسیِ فهم سخن هر متفکری ست. آثار آوینی زنده اند. هنوز هم می شود با آن ها سخن گفت. درک زمان، فرصت این گفتگو را به ما می بخشد.